కూనో నేషనల్ పార్క్ మైలురాయి

• ప్రస్తుత స్థితి: భారతదేశంలోని చిరుతపులుల (Cheetahs) సంఖ్య 53కి చేరుకుంది. మధ్యప్రదేశ్‌లోని కూనో నేషనల్ పార్క్ (KNP)లో నమీబియాకు చెందిన ‘జ్వాల‘ అనే చిరుత ఐదు పిల్లలకు జన్మనిచ్చింది.
• ప్రాముఖ్యత: ఇది భారత గడ్డపై జన్మించిన 10వ లీటర్ (సంతానం). ప్రస్తుతం ఉన్న 53 చిరుతలలో 33 పులులు భారతదేశంలో జన్మించినవే.

ప్రాజెక్ట్ చీతా (Project Cheetah): పరీక్షలకు అవసరమైన అంశాలు

1. చారిత్రక నేపథ్యం

• అంతరింపు: వేట మరియు ఆవాసాల కోల్పోవడం వల్ల 1952లో భారతదేశంలో ఆసియా చిరుతపులులు అంతరించిపోయినట్లు ప్రకటించారు.
• పునరుద్ధరణ: ఇది ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి ఖండాంతర (Intercontinental) వన్యప్రాణి పునరావాస ప్రాజెక్ట్.

2. మూలం మరియు దేశాలు

• ప్రారంభం: సెప్టెంబర్ 17, 2022.
• మొదటి దశ: నమీబియా నుండి 8 చిరుతలను తీసుకువచ్చారు.
• రెండవ దశ: దక్షిణాఫ్రికా నుండి 12 చిరుతలను తీసుకువచ్చారు (ఫిబ్రవరి 2023).
• జాతి: ప్రస్తుతం భారత్‌లో ఉన్నవి ఆఫ్రికన్ చిరుతలు (African Cheetahs).

3. అమలు ప్రదేశం: కూనో నేషనల్ పార్క్ (KNP)

• ప్రాంతం: మధ్యప్రదేశ్‌లోని షియోపూర్ మరియు మొరేనా జిల్లాలు.
• ఎంపికకు కారణం: అనుకూలమైన వాతావరణం, ఆహారం (చిటాల్, సాంబార్ వంటి జంతువులు) మరియు కూనో నది ప్రవాహం.

తులనాత్మక పరిశీలన: ఆఫ్రికన్ vs ఆసియా చిరుత

లక్షణం	ఆఫ్రికన్ చిరుత	ఆసియా చిరుత
IUCN స్థితి	Vulnerable (ప్రమాద అంచున ఉన్నవి)	Critically Endangered (తీవ్రమైన ప్రమాదంలో ఉన్నవి)
జనాభా	~7,000 (ప్రధానంగా దక్షిణ ఆఫ్రికాలో)	కేవలం 40–50 (ఇరాన్లో మాత్రమే ఉన్నాయి)
పరిమాణం	కొంచెం పెద్దవిగా ఉంటాయి	చిన్నవిగా, సన్నగా ఉంటాయి

సంరక్షణ సవాళ్లు & భవిష్యత్తు ప్రణాళికలు

• రెండవ నివాసం: జనాభా పెరుగుతున్న దృష్ట్యా, చిరుతల కోసం మధ్యప్రదేశ్‌లోని గాంధీ సాగర్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రాన్ని సిద్ధం చేస్తున్నారు.
• నోడల్ ఏజెన్సీ: నేషనల్ టైగర్ కన్జర్వేషన్ అథారిటీ (NTCA).

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. ప్రాజెక్ట్ చీతా కోసం మొదట ఎంపిక చేసిన నేషనల్ పార్క్ ఏది? (జవాబు: కూనో నేషనల్ పార్క్)
2. భారతదేశానికి చిరుతలను ఏ దేశాల నుండి దిగుమతి చేసుకున్నారు? (జవాబు: నమీబియా మరియు దక్షిణాఫ్రికా)
3. ఆసియా చిరుతలు ప్రస్తుతం ఏ దేశంలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి? (జవాబు: ఇరాన్)

కె.ఎన్. పణిక్కర్ (1936-2026): ప్రముఖ చరిత్రకారుడి కన్నుమూత – పోటీ పరీక్షల కోసం సమగ్ర సమాచారం

కె.ఎన్. పణిక్కర్: వ్యక్తిగత మరియు విద్యా నేపథ్యం

• పూర్తి పేరు: కండియూర్ నారాయణ పణిక్కర్.
• జననం: 1936, గురువాయూర్ (కేరళ) సమీపంలోని తైక్కాడ్.
• మరణం: మార్చి 2026, తిరువనంతపురం.
• విద్య: రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి పీహెచ్‌డీ (Ph.D.) పట్టా పొందారు.

వృత్తిపరమైన మైలురాళ్లు (Academic Career)

• ప్రధాన సంస్థ: 1972లో **జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం (JNU)**లో చేరారు. అక్కడ చరిత్ర విభాగాధిపతిగా, స్కూల్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్సెస్ డీన్‌గా పనిచేశారు.
• కీలక పదవులు:
  • వైస్ ఛాన్సలర్ – శ్రీ శంకరాచార్య సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం.
  • వ్యవస్థాపక చైర్మన్ – కేరళ కౌన్సిల్ ఫర్ హిస్టారికల్ రీసెర్చ్ (KCHR).
  • మొదటి వైస్-చైర్‌పర్సన్ – కేరళ రాష్ట్ర ఉన్నత విద్యా మండలి.

పరిశోధనా రంగాలు మరియు రచనలు (Major Works)

పణిక్కర్ గారు ఆధునిక భారత చరిత్ర, వలసవాదం (Colonialism), మరియు సంస్కృతిపై విశేష కృషి చేశారు.

• ప్రసిద్ధ గ్రంథం:Against Lord and State: Religion and Peasant Uprisings in Malabar (1836-1921).
  • ఈ పుస్తకం మలబార్ తిరుగుబాటును కేవలం మతపరమైన కోణంలో కాకుండా, భూస్వామ్య వ్యవస్థ మరియు వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన రైతు పోరాటంగా విశ్లేషించింది.
• ప్రధాన అంశాలు: వలసవాద అధికార నిర్మాణాలు, మతతత్వం (Communalism), మరియు లౌకికవాదం (Secularism) పై ఆయన అనేక వ్యాసాలు రాశారు.
• సిద్ధాంతం: ఆయనను ఒక ‘ప్రోగ్రెస్సివ్ ఇంటెలెక్చువల్’ (అభ్యుదయ మేధావి)గా పరిగణిస్తారు.

పరీక్షల కోసం గుర్తుంచుకోవాల్సిన కీలక పదాలు

• మలబార్ తిరుగుబాటు (Malabar Rebellion): దీనిపై పణిక్కర్ గారి వ్యాఖ్యానం చరిత్రకారులలో విస్తృత చర్చకు దారితీసింది.
• హిస్టోరియోగ్రఫీ (Historiography): చరిత్రను రాసే విధానం మరియు విశ్లేషణలో ఆయన మార్క్సిస్ట్ మరియు సబాల్టర్న్ (Subaltern) దృక్కోణాలను సమతుల్యం చేశారు.
• సంస్కృతి మరియు జాతీయవాదం: వలస పాలన కాలంలో భారతీయ సంస్కృతి ఎలా రూపాంతరం చెందిందో ఆయన లోతుగా అధ్యయనం చేశారు.

నమూనా ప్రశ్నలు (Practice Questions)

1. ‘Against Lord and State’ అనే ప్రసిద్ధ గ్రంథ రచయిత ఎవరు?

(జవాబు: కె.ఎన్. పణిక్కర్)

• కె.ఎన్. పణిక్కర్ ఏ విశ్వవిద్యాలయానికి వైస్ ఛాన్సలర్‌గా పనిచేశారు?

(జవాబు: శ్రీ శంకరాచార్య సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం)

• ఇటీవల మరణించిన కె.ఎన్. పణిక్కర్ ఏ రంగానికి చెందిన ప్రముఖులు?

(జవాబు: చరిత్ర మరియు విద్యా రంగం)

PM e-Vidya: సమగ్ర విద్యా మౌలిక సదుపాయాలు

1. నేపథ్యం & ఉద్దేశ్యం

• ప్రారంభం: మే 17, 2020 (కోవిడ్ సమయంలో అత్యవసర విద్యా స్పందనగా).
• నినాదం: “వన్ నేషన్, వన్ డిజిటల్ ఎడ్యుకేషన్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్”.
• లక్ష్యం: ఇంటర్నెట్ లేని మారుమూల ప్రాంతాలకు కూడా నాణ్యమైన విద్యను డిజిటల్, టీవీ, రేడియో మాధ్యమాల ద్వారా అందించడం. ఇది NEP 2020 లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా పనిచేస్తుంది.

2. ప్రధాన స్తంభాలు (Key Pillars)

A. DIKSHA (డిక్షా):

• పూర్తి పేరు: Digital Infrastructure for Knowledge Sharing.
• స్థితి: పాఠశాల విద్య కోసం భారతదేశపు జాతీయ డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్.
• విశేషం: ఇందులో ‘QR కోడ్’ ఆధారిత ఎనర్జైజ్డ్ పాఠ్యపుస్తకాలు ఉంటాయి. మార్చి 2026 నాటికి 2.00 కోట్ల మంది రిజిస్టర్డ్ వినియోగదారులు ఉన్నారు.

B. SWAYAM (స్వయం):

• వివరణ: ఇది భారతదేశపు స్వదేశీ MOOC (Massive Open Online Courses) ప్లాట్‌ఫారమ్.
• స్థితి: జనవరి 2026 నాటికి 5.80 కోట్ల ఎన్రోల్మెంట్స్ నమోదయ్యాయి.
• క్రెడిట్ ట్రాన్స్‌ఫర్: UGC నిబంధనల ప్రకారం, ఉన్నత విద్యలో 40% కోర్సులను స్వయం ద్వారా పూర్తి చేయవచ్చు.

C. SWAYAM Prabha (స్వయం ప్రభ):

• వివరణ: 24×7 విద్యా కంటెంట్‌ను ప్రసారం చేసే DTH ఛానళ్ల సమూహం.
• ఛానళ్లు: ప్రస్తుతం 48 ఛానళ్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
• ప్రత్యేకత: వినికిడి లోపం ఉన్నవారి కోసం ‘భారతీయ సంజ్ఞా భాష’ (ISL) శిక్షణకు ఛానల్ 31 కేటాయించబడింది.

D. SATHEE (సాథీ) పోర్టల్:

• పూర్తి పేరు: Self-Assessment, Test, and Help for Entrance Examination.
• సహకారం: విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ + IIT కాన్పూర్.
• ఉద్దేశ్యం: JEE, NEET, SSC, CUET వంటి పోటీ పరీక్షలకు ఉచిత కోచింగ్ మరియు మాక్ టెస్టులు అందించడం.

3. ఇతర మాధ్యమాలు

• రేడియో & పాడ్‌కాస్ట్‌లు: ‘ముక్త విద్యా వాణి’ (NIOS వెబ్ రేడియో), ‘శిక్షా వాణి’ (CBSE పాడ్‌కాస్ట్) ద్వారా ఆడియో పాఠాలు.
• CwSN (ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలు): వీరి కోసం ‘Barkha’ రీడింగ్ సిరీస్, DAISY ఫార్మాట్ ఆడియో బుక్స్, మరియు ISL నిఘంటువు అందుబాటులో ఉన్నాయి.

పరీక్షల కోసం క్విక్ డేటా (Quick Facts for Exams)

అంశం	గణాంకాలు / విశేషాలు
DIKSHA వినియోగదారులు	2.00 కోట్లు (మార్చి 2026 నాటికి)
SWAYAM ఎన్రోల్మెంట్స్	5.80 కోట్లు (జనవరి 2026 నాటికి)
స్వయం ప్రభ ఛానళ్లు	48 DTH ఛానళ్లు
SATHEE సహకారం	IIT కాన్పూర్
ISL ఛానల్	ఛానల్ సంఖ్య 31
పాలసీ లింక్	జాతీయ విద్యా విధానం (NEP) 2020

నమూనా ప్రశ్నలు (Sample MCQs)

1. పోటీ పరీక్షల తయారీ కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన ఉచిత కోచింగ్ పోర్టల్ ఏది?
   1. జవాబు: SATHEE (సాథీ).
2. PM e-Vidya కింద ‘వన్ క్లాస్, వన్ టీవీ ఛానల్‘ ప్రోగ్రామ్ ఏ ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా నడుస్తుంది?
   1. జవాబు: SWAYAM PRABHA.
3. భారతీయ సంజ్ఞా భాష (ISL) నిఘంటువు మరియు వీడియోలను ఏ పోర్టల్‌లో ప్రధానంగా పొందుపరిచారు?
   1. జవాబు: DIKSHA.

ITB బెర్లిన్ 2026: భారత పర్యటక రంగం – ముఖ్యాంశాలు

1. ITB బెర్లిన్ అంటే ఏమిటి?

• పూర్తి పేరు: Internationale Tourismus-Börse Berlin.
• ప్రాముఖ్యత: ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ట్రావెల్ ట్రేడ్ షో (ప్రపంచ పర్యాటక ప్రదర్శన).
• వేదిక: బెర్లిన్, జర్మనీ (మార్చి 3–5, 2026).

2. ద్వైపాక్షిక సమావేశాలు & వ్యూహాత్మక చర్చలు

కేంద్ర పర్యటక శాఖ మంత్రి శ్రీ గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్ ఈ క్రింది వారితో ద్వైపాక్షిక చర్చలు జరిపారు:

• జర్మనీ: డాక్టర్ క్రిస్టోఫ్ ప్లోస్ (ఫెడరల్ గవర్నమెంట్ కమిషనర్ ఫర్ టూరిజం).
• ఇండోనేషియా: విడియంతి పుత్రి వర్ధన (పర్యాటక మంత్రి).
• UNWTO (ప్రస్తుతం UN టూరిజం): సెక్రటరీ జనరల్ షైఖా అల్ నవైస్‌తో ‘సస్టైనబుల్ టూరిజం’ (సుస్థిర పర్యాటకం) మరియు ‘రీజెనరేటివ్ టూరిజం’ గురించి చర్చించారు.

3. జర్మనీతో పర్యాటక సంబంధాలు

• ర్యాంకు: భారతదేశానికి పర్యాటకులను పంపే దేశాల్లో జర్మనీ 8వ స్థానంలో ఉంది.
• గణాంకాలు: 2025లో జర్మనీ నుండి సుమారు 2,60,000 మంది పర్యాటకులు భారతదేశాన్ని సందర్శించారు.

4. నెట్‌ఫ్లిక్స్ (Netflix) తో భాగస్వామ్యం

భారత పర్యటక శాఖ నెట్‌ఫ్లిక్స్‌తో కలిసి భారతదేశ వైవిధ్యాన్ని ప్రపంచానికి చాటిచెప్పేలా 10 లఘు చిత్రాలను (Short Films) రూపొందించాలని నిర్ణయించింది.

• ITB బెర్లిన్‌లో వీటిలో రెండు లఘు చిత్రాలను విడుదల చేశారు.
• అంశాలు: ఒకటి భారతీయ సంస్కృతి, పండుగలు మరియు వారసత్వంపై కాగా, రెండోది భారతీయ వంటకాల (Cuisine) వైవిధ్యంపై రూపొందించబడింది.

5. ఇండియా పెవిలియన్ – థీమ్ & విశేషాలు

• థీమ్: “Unique and diverse Tourism Experiences of India” (భారతదేశ విశిష్ట మరియు వైవిధ్యభరిత పర్యాటక అనుభవాలు).
• ప్రధానాంశాలు: ఆధ్యాత్మిక మరియు వెల్‌నెస్ (Spiritual & Wellness), వెడ్డింగ్ టూరిజం, అడ్వెంచర్ మరియు ఎకో-టూరిజం.
• భాగస్వామ్య రాష్ట్రాలు: రాజస్థాన్, కేరళ, మధ్యప్రదేశ్, తమిళనాడు, గోవా, ఉత్తరప్రదేశ్, గుజరాత్, ఉత్తరాఖండ్ మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలైన లడఖ్, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
• కళలు: సందర్శకులను ఆకర్షించడానికి మెహందీ, బ్లాక్ ప్రింటింగ్ మరియు కాలిగ్రఫీ వంటి కృత్యాలను ప్రదర్శించారు.

పరీక్షల కోసం క్విక్ నోట్స్ (Quick Facts)

అంశం	వివరాలు
నిర్వహించిన ప్రదేశం	బెర్లిన్, జర్మనీ
కేంద్ర మంత్రి	గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్
భాగస్వామ్య సంస్థ	నెట్‌ఫ్లిక్స్ (Netflix)
ముఖ్య ఉద్దేశ్యం	భారతదేశాన్ని “365 డేస్ గ్లోబల్ ట్రావెల్ డెస్టినేషన్”గా మార్చడం
ముఖ్యమైన మార్కెట్	జర్మనీ (8వ స్థానం)

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ట్రావెల్ ఎగ్జిబిషన్ ‘ITB 2026’ ఎక్కడ నిర్వహించబడింది?
   1. జవాబు: బెర్లిన్, జర్మనీ.
2. భారత పర్యటక రంగాన్ని ప్రచారం చేయడానికి కేంద్ర పర్యటక శాఖ ఏ ప్రముఖ ఓటిటి (OTT) సంస్థతో ఒప్పందం చేసుకుంది?
   1. జవాబు: నెట్‌ఫ్లిక్స్ (Netflix).
3. భారత పర్యటక మార్కెట్‌లో జర్మనీ ఎన్నో అతిపెద్ద పర్యాటక వనరుగా ఉంది?
   1. జవాబు: 8వ స్థానం.

దివ్యాంగ్ సహారా యోజన (Divyang Sahara Yojana): కీలక అంశాలు

1. పథకం నేపథ్యం & ఉద్దేశ్యం

• నేపథ్యం: ఇది 2026-27 కేంద్ర బడ్జెట్ ప్రతిపాదనల అమలులో భాగంగా తీసుకువచ్చిన నూతన చొరవ.
• ఉద్దేశ్యం: దివ్యాంగులకు (Persons with Disabilities) అత్యాధునిక సహాయక పరికరాలను (Assistive Technologies) అందించడం ద్వారా వారిని ఆర్థికంగా, సామాజికంగా సాధికారులను చేయడం.
• నినాదం: సంక్షేమం నుండి దేశ నిర్మాణంలో భాగస్వామ్యం వైపు (Moving from Welfare to Partnership).

2. ప్రధాన స్తంభాలు (Four Pillar Framework)

సహాయక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని విస్తరించడానికి నిపుణులు నాలుగు సూత్రాలను ప్రతిపాదించారు:

1. Aspiration (ఆకాంక్ష): దివ్యాంగుల అవసరాలను గుర్తించడం.
2. Availability (లభ్యత): పరికరాలు సులభంగా దొరికేలా చూడటం.
3. Affordability (అందుబాటు ధర): తక్కువ ధరకే నాణ్యమైన పరికరాలను అందించడం.
4. Awareness (అవగాహన): పథకాలు మరియు సాంకేతికతపై ప్రజల్లో చైతన్యం కల్పించడం.

3. ముఖ్యాంశాలు & మౌలిక సదుపాయాలు

• PM Divyasha-Vayoshri Kendras: వీటిని ‘అసిస్టివ్ టెక్నాలజీ సర్వీస్ హబ్స్’గా విస్తరిస్తారు. ఇక్కడ పరికరాల అంచనా, తయారీ మరియు నిర్వహణ సేవలు అందుతాయి.
• Assistive Technology Marts: దివ్యాంగులు తమకు నచ్చిన, అవసరమైన పరికరాలను స్వయంగా చూసి, పరీక్షించి ఎంచుకునేలా ఈ మార్కెట్లను ఏర్పాటు చేస్తారు.
• ALIMCO పాత్ర: ఆర్టిఫిషియల్ లింబ్స్ మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (ALIMCO) ద్వారా స్వదేశీ తయారీని ప్రోత్సహిస్తారు.
• R&D సెంటర్: ఆంధ్రప్రదేశ్ మెడ్‌టెక్ జోన్ (Visakhapatnam) లో ప్రత్యేక పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి కేంద్రం ఏర్పాటు కానుంది.

4. అత్యాధునిక పరికరాల పంపిణీ

గతంలోని ADIP పథకం తరహాలోనే, ఈ పథకం కింద ఆధునిక పరికరాలను అందిస్తారు:

• మోటరైజ్డ్ వీల్‌చైర్లు, ఈ-స్కూటర్లు.
• మయోఎలక్ట్రిక్ చేతులు (Myoelectric Hands).
• అధునాతన ఆర్థోటిక్ సిస్టమ్స్.

పరీక్షల కోసం క్విక్ నోట్స్ (Quick Facts)

అంశం	వివరాలు
మంత్రిత్వ శాఖ	కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
ముఖ్య ఉద్దేశ్యం	దివ్యాంగులకు సహాయక సాంకేతికత (Assistive Tech) అందించడం
పరిశోధన కేంద్రం	విశాఖపట్నం (AMTZ)
నోడల్ ఏజెన్సీ	ALIMCO
కీలక నిబంధన	దివ్యాంగుల హక్కుల చట్టం (RPwD Act) కి అనుగుణంగా

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. ‘దివ్యాంగ్ సహారా యోజన‘ కింద అసిస్టివ్ టెక్నాలజీ R&D కేంద్రాన్ని ఎక్కడ ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదించారు?
   1. జవాబు: విశాఖపట్నం (ఆంధ్రప్రదేశ్ మెడ్‌టెక్ జోన్).
2. దివ్యాంగులకు సహాయక పరికరాలను తయారు చేసే కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ ఏది?
   1. జవాబు: ALIMCO (Artificial Limbs Manufacturing Corporation of India).
3. దివ్యాంగ్ సహారా యోజన అమలులో నిపుణులు సూచించిన ‘4-Pillar’ ఫ్రేమ్‌వర్క్ లో లేనిది ఏది?
   1. (A) Aspiration (B) Affordability (C) Accountability (D) Awareness
   1. జవాబు: (C) Accountability (సరైనవి: Aspiration, Availability, Affordability, Awareness).

నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (NMBA): సమగ్ర సమాచారం

1. నేపథ్యం & ఉద్దేశ్యం

• ప్రారంభం: ఆగస్టు 15, 2020.
• ఉద్దేశ్యం: భారతదేశాన్ని మాదకద్రవ్యాల రహిత దేశంగా మార్చడం. ముఖ్యంగా యువత, విద్యా సంస్థలు మరియు సమాజంలో అవగాహన కల్పించడం.
• నిర్వహణ: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.

2. నూతన లక్ష్యాలు (ఆగస్టు 2025 తర్వాత)

5వ ఏట అడుగుపెట్టిన సందర్భంగా ప్రభుత్వం ఈ క్రింది అంశాలపై దృష్టి సారించింది:

• మాస్టర్ వాలంటీర్లు: యువతకు శిక్షణ మరియు సామర్థ్య పెంపు.
• టార్గెటెడ్ ఇంటర్వెన్షన్: డ్రగ్స్‌కు లోనయ్యే అవకాశం ఉన్న సమూహాలపై ప్రత్యేక దృష్టి.
• సాంకేతికత: నాణ్యమైన డీ-అడిక్షన్, పునరావాసం మరియు టెలి-మెడిసిన్ సేవలు.
• సహకారం: ఆధ్యాత్మిక సంస్థలు మరియు వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల సమన్వయం.

3. కీలక సర్వేలు & AI పాత్ర

• 2వ జాతీయ సర్వే: దేశంలో మాదకద్రవ్యాల వినియోగంపై రెండో జాతీయ స్థాయి సర్వేను నిర్వహించే బాధ్యతను AIIMS (NDDTC) కు అప్పగించారు. ఇది జిల్లా స్థాయి వరకు గణాంకాలను అందిస్తుంది.
• AI-ఆధారిత విశ్లేషణ: అత్యధికంగా డ్రగ్స్ సమస్య ఉన్న జిల్లాలను గుర్తించడానికి AI (కృత్రిమ మేధ)ను AIIMS ఉపయోగిస్తోంది.

4. సంస్థాగత సంస్కరణలు

• NGO దర్పణ్ పోర్టల్: ప్రభుత్వ గ్రాంట్లు పొందే స్వచ్ఛంద సంస్థలు తప్పనిసరిగా నీతి ఆయోగ్ యొక్క ‘NGO Darpan’ పోర్టల్‌లో నమోదు చేసుకోవాలి.
• NABH అక్రిడిటేషన్: డీ-అడిక్షన్ కేంద్రాల నాణ్యతను పెంచడానికి ‘నేషనల్ అక్రిడిటేషన్ బోర్డ్ ఫర్ హాస్పిటల్స్’ (NABH) ద్వారా గుర్తింపు పొందడం తప్పనిసరి.
• పునరావాస కేంద్రాలు: IRCA (ఇంటిగ్రేటెడ్ రిహాబిలిటేషన్ సెంటర్ ఫర్ అడిక్ట్స్) మరియు DDAC (డిస్ట్రిక్ట్ డీ-అడిక్షన్ సెంటర్)ల ద్వారా బాధితులకు నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు ఉపాధి అవకాశాలు కల్పిస్తారు.

గణాంకాలు – ఆంధ్రప్రదేశ్ & తెలంగాణ (Annexure-I)

గత మూడు ఏళ్లలో డీ-అడిక్షన్ కేంద్రాల ద్వారా ప్రయోజనం పొందిన వారి సంఖ్య:

రాష్ట్రం	2022-23	2023-24	2024-25
ఆంధ్రప్రదేశ్	20,036	48,094	76,061
తెలంగాణ	6,174	6,995	12,032
భారతదేశం (మొత్తం)	3,39,585	5,81,813	7,98,893

పరీక్షల కోసం క్విక్ నోట్స్ (Quick Facts)

అంశం	వివరాలు
నోడల్ ఏజెన్సీ	సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
సర్వే నిర్వహిస్తున్న సంస్థ	NDDTC, AIIMS
ప్రధాన చొరవ	NAPDDR (National Action Plan for Drug Demand Reduction)
అక్రిడిటేషన్ బాధ్యత	NABH

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. ‘నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్‘ కింద జిల్లాల వారీగా మాదకద్రవ్యాల వినియోగాన్ని అంచనా వేయడానికి సర్వే నిర్వహిస్తున్న సంస్థ ఏది?
   1. జవాబు: AIIMS (National Drug Dependence Treatment Centre).
2. ప్రభుత్వ గ్రాంట్లు పొందే NGOలు ఏ పోర్టల్‌లో నమోదు చేసుకోవడం తప్పనిసరి?
   1. జవాబు: NGO Darpan (నీతి ఆయోగ్).
3. NMBA లో భాగంగా ఉన్న ‘IRCA’ పూర్తి రూపం ఏమిటి?
   1. జవాబు: Integrated Rehabilitation Centre for Addicts.

SMILE పథకం: బిచ్చగాళ్ల సమగ్ర పునరావాసం

1. పథకం నేపథ్యం

• ప్రధాన పథకం: SMILE (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise).
• ఉప–పథకం: “బిక్షాటనలో నిమగ్నమైన వ్యక్తుల సమగ్ర పునరావాసం” (Comprehensive Rehabilitation of Persons Engaged in the Act of Begging).
• ప్రారంభ తేదీ: అక్టోబర్ 23, 2023.

2. అమలు యంత్రాంగం

• అమలు చేసే అథారిటీలు: జిల్లా యంత్రాంగం, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు (ULBs), మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు.
• భాగస్వామ్య సంస్థలు: ఎంపిక చేయబడిన స్వచ్ఛంద సంస్థలు (NGOs) క్షేత్రస్థాయిలో పని చేస్తాయి.

3. పునరావాస ప్రక్రియ (Rehabilitation Process)

ఈ పథకం కింద కేవలం ఆహారం, ఆశ్రయం మాత్రమే కాకుండా శాశ్వత పరిష్కారం కోసం ఈ క్రింది చర్యలు చేపడతారు:

• సర్వే మరియు గుర్తింపు: బాధితులను గుర్తించడం.
• రక్షణ మరియు కౌన్సెలింగ్: వారిని రక్షించి, మానసిక ధైర్యాన్ని నింపడం.
• నైపుణ్యాభివృద్ధి: స్థానిక డిమాండ్‌ను బట్టి కార్పెంటరీ, టైలరింగ్, వంట, గార్డెనింగ్, సెక్యూరిటీ సర్వీసెస్, ఈ-రిక్షా డ్రైవింగ్ వంటి రంగాల్లో శిక్షణ.
• ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి: స్వయం సహాయక బృందాల (SHGs) ఏర్పాటు మరియు బ్యాంక్ లింకేజీ ద్వారా ఆర్థిక సహాయం.

4. తాజా గణాంకాలు (Annexure-I ముఖ్యాంశాలు)

• మొత్తం గుర్తించిన వారు: 31,055 మంది.
• రక్షించబడిన వారు: 9,855 మంది (వీరిలో 2,480 మంది పిల్లలు ఉన్నారు).
• పిల్లల పునరావాసం: పిల్లలను వారి కుటుంబాలతో చేర్చడం లేదా చైల్డ్ వెల్ఫేర్ కమిటీల (CWC) ముందు హాజరుపరచడం జరుగుతుంది.

తెలుగు రాష్ట్రాల గణాంకాలు:

రాష్ట్రం	గుర్తించిన వారు	పునరావాసం పొందిన వారు	వేతన ఉపాధి (Wage)	స్వయం ఉపాధి (Self)
ఆంధ్రప్రదేశ్	2,569	653	400	50
తెలంగాణ	580	53	53	0

పరీక్షల కోసం క్విక్ నోట్స్ (Quick Facts)

అంశం	వివరాలు
నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ	సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
ప్రధాన పథకం	SMILE
లక్ష్యం	భిక్షాటన రహిత సమాజం మరియు గౌరవప్రదమైన జీవనోపాధి
కన్వర్జెన్స్ (Convergence)	ఇతర కేంద్ర, రాష్ట్ర పథకాలతో (వృద్ధాశ్రమాలు, డీ-అడిక్షన్ సెంటర్లు) అనుసంధానం

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. బిచ్చగాళ్ల పునరావాసం కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన ఉప–పథకం ఏ ప్రధాన పథకంలో భాగం?
   1. జవాబు: SMILE (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise).
2. SMILE పథకం కింద రక్షించబడిన పిల్లలను ఏ కమిటీల ముందు హాజరుపరుస్తారు?
   1. జవాబు: చైల్డ్ వెల్ఫేర్ కమిటీలు (Child Welfare Committees – CWC).
3. SMILE పథకం ఎప్పటి నుండి అమలులోకి వచ్చింది?
   1. జవాబు: అక్టోబర్ 23, 2023.

కోల్‌కతా పోర్ట్ బాస్కుల్ వంతెన (Bascule Bridge) పునరుద్ధరణ

1. ప్రాజెక్ట్ నేపథ్యం

• స్థలం: శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్ట్ (కోల్‌కతా పోర్ట్).
• మొత్తం వ్యయం: ₹117.54 కోట్లు.
• ఆమోదించిన వారు: కేంద్ర మంత్రి శ్రే గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్ (పోర్ట్స్, షిప్పింగ్ మరియు జలమార్గాలు).
• నినాదం: “విరాసత్ భీ, వికాస్ భీ” (Virasat bhi, Vikas bhi) – వారసత్వాన్ని కాపాడుతూనే ఆధునిక అభివృద్ధిని సాధించడం.

2. బాస్కుల్ వంతెన ప్రత్యేకతలు

• ఇది సుమారు 60 ఏళ్ల నాటి చారిత్రాత్మక వంతెన.
• దీనిని మొదట Wagner-Biro Bridge Systems AG అనే సంస్థ నిర్మించింది.
• Bascule Bridge అంటే: ఇది ఒక రకమైన ‘డ్రాబ్రిడ్జ్’. ఓడలు వెళ్ళడానికి వీలుగా వంతెన రెక్కలు (Leaves) పైకి లేస్తాయి.

3. నిధులు మరియు అమలు

• సాగరమాల కార్యక్రమం (Sagarmala Programme): ఈ ప్రాజెక్టుకు సాగరమాల పథకం కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం సుమారు ₹41 కోట్ల ఆర్థిక సహాయం అందిస్తుంది.
• అమలు చేసే సంస్థ: రైల్ వికాస్ నిగమ్ లిమిటెడ్ (RVNL).
• కాంట్రాక్ట్ పొందిన సంస్థ: ముంబైకి చెందిన M/s H & H Fressinet.

4. ప్రాముఖ్యత (Significance)

• కోల్‌కతా డాక్ సిస్టమ్ (KDS): వంతెన పునరుద్ధరణ ద్వారా డాక్ సిస్టమ్‌లో కార్గో మరియు వాహనాల రాకపోకలు మరింత వేగంగా, సురక్షితంగా సాగుతాయి.
• మౌలిక సదుపాయాల ఆధునీకరణ: పాత నిర్మాణాన్ని పటిష్టం చేస్తూనే, ఎలక్ట్రో-మెకానికల్ వ్యవస్థలను ఆధునీకరించి పోర్ట్ సామర్థ్యాన్ని పెంచుతారు.
• సముద్ర వాణిజ్యం: భారతదేశంలోని అత్యంత పాత మరియు రద్దీగా ఉండే ఓడరేవుల్లో ఒకటైన కోల్‌కతా పోర్ట్‌లో లాజిస్టిక్స్ కార్యకలాపాలను ఇది బలోపేతం చేస్తుంది.

పరీక్షల కోసం క్విక్ నోట్స్ (Quick Facts)

అంశం	వివరాలు
వంతెన పేరు	బాస్కుల్ వంతెన (Bascule Bridge)
ఓడరేవు	శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్ట్ (కోల్‌కతా)
పథకం	సాగరమాల (Sagarmala)
మంత్రిత్వ శాఖ	కేంద్ర ఓడరేవులు, షిప్పింగ్ మరియు జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. ఇటీవల ₹117 కోట్ల వ్యయంతో పునరుద్ధరణకు ఆమోదం పొందిన చారిత్రాత్మక బాస్కుల్ వంతెన ఏ ఓడరేవులో ఉంది?
   1. జవాబు: శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్ట్ (కోల్‌కతా).
2. బాస్కుల్ వంతెన పునరుద్ధరణ ప్రాజెక్టును ఏ కేంద్ర పథకం కింద పాక్షికంగా నిధులు సమకూరుస్తున్నారు?
   1. జవాబు: సాగరమాల కార్యక్రమం.
3. కోల్‌కతా పోర్ట్ వంతెన పునరుద్ధరణను ఏ ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ (PSU) అమలు చేస్తోంది?
   1. జవాబు: RVNL (Rail Vikas Nigam Limited).

MGNREGS నుండి VB-G RAM G కి మార్పు: కీలక విశేషాలు

1. నూతన చట్టం పేరు

• పూర్తి పేరు: వికసిత్ భారత్ – గ్యారెంటీ ఫర్ రోజ్‌గార్ అండ్ అజీవిక మిషన్ (గ్రామీణ) – VB-G RAM G (Viksit Bharat—Guarantee for Rozgar and Ajeevika Mission (Gramin)).
• చట్టం: VB-G RAM G చట్టం, 2025.

2. పరివర్తన నిబంధనలు (Transitional Provisions)

• సెక్షన్ 37: ఈ కొత్త చట్టంలోని సెక్షన్ 37 ప్రకారం మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA) కింద ఉన్న పనులు, ఆస్తులు, నిధులు, రికార్డులు మరియు బాధ్యతలు అన్నీ కొత్త వ్యవస్థలోకి బదిలీ అవుతాయి.
• ఉద్దేశ్యం: పాత పథకం నుండి కొత్త పథకానికి మారే ప్రక్రియలో ఎటువంటి ఆటంకాలు కలగకుండా చూడటం.

3. ఉపాధి హామీ కొనసాగింపు

• ప్రస్తుతం MGNREGS కింద ఉపాధి పొందుతున్న కూలీలకు ఎటువంటి అంతరాయం కలగకుండా, VB-G RAM G చట్టం కింద గ్యారెంటీ వేతన ఉపాధి (Guaranteed Wage Employment) కొనసాగుతుంది.
• కూలీల హక్కులకు భంగం కలగకుండా ప్రభుత్వం వివరణాత్మక నిబంధనలను రూపొందిస్తోంది.

పోటీ పరీక్షల కోసం క్విక్ నోట్స్ (Quick Facts)

పాత పథకం	కొత్త పథకం (2025 నుండి)
MGNREGA (2005)	VB-G RAM G (2025)
వేతన ఉపాధి మాత్రమే ప్రధానం	ఉపాధి (Rozgar) + జీవనోపాధి (Ajeevika) మిషన్
సెక్షన్ 37	పరివర్తన (Transition) నిబంధనలకు సంబంధించింది

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. MGNREGA స్థానంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చిన కొత్త ఉపాధి హామీ చట్టం ఏది?

• జవాబు: వికసిత్ భారత్ – గ్యారెంటీ ఫర్ రోజ్‌గార్ అండ్ అజీవిక మిషన్ (గ్రామీణ) – VB-G RAM G Act, 2025.

2. VB-G RAM G చట్టంలోని ఏ సెక్షన్ MGNREGA నుండి ఆస్తులు మరియు నిధుల బదిలీ గురించి వివరిస్తుంది?

• జవాబు: సెక్షన్ 37.

3. ఈ కొత్త చట్టం ప్రధానంగా దేనిపై దృష్టి పెడుతుంది?

• జవాబు: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వేతన ఉపాధి (Employment) మరియు జీవనోపాధి (Livelihood) రెండింటిపై.

డిజిటల్ విలేజ్ & రూరల్ కనెక్టివిటీ: కీలక అంశాలు

1. భారత్‌నెట్ ప్రాజెక్ట్ (BharatNet Project)

• లక్ష్యం: దేశంలోని అన్ని గ్రామ పంచాయతీలకు (GPs) హై-స్పీడ్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ కనెక్టివిటీని అందించడం.
• ప్రస్తుత స్థితి (ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి): దేశవ్యాప్తంగా 2,17,805 గ్రామ పంచాయతీలు సర్వీస్ రెడీగా ఉన్నాయి.
• సవరించిన భారత్‌నెట్ (ABP): ఆగస్టు 4, 2023న ఆమోదించబడిన ఈ ప్రోగ్రామ్ ద్వారా మిగిలిన గ్రామ పంచాయతీలకు మరియు డిమాండ్ ఉన్న గ్రామాలకు ఇంటర్నెట్ సౌకర్యాన్ని కల్పిస్తున్నారు.

2. 4G శాచురేషన్ ప్రాజెక్ట్ (4G Saturation Project)

• విశేషం: ఇంటర్నెట్ సదుపాయం లేని మారుమూల గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మొబైల్ సేవలను అందించడం.
• పురోగతి: ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి 24,263 మొబైల్ టవర్లు మారుమూల ప్రాంతాల్లో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.

3. సముద్రగర్భ ఆప్టికల్ ఫైబర్ (Submarine OFC)

ద్వీపకల్ప ప్రాంతాల్లో కనెక్టివిటీని పెంచడానికి చేపట్టిన ప్రధాన ప్రాజెక్టులు:

• చెన్నై – అండమాన్ & నికోబార్: 2312 కి.మీ పొడవైన సముద్రగర్భ కేబుల్.
• కొచ్చి – లక్షద్వీప్: 1869 కి.మీ పొడవైన కేబుల్.
• దీనివల్ల ఈ దీవుల్లో 4G/5G మరియు హై-స్పీడ్ డేటా సేవలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి.

4. డిజిటల్ భారత్ నిధి (Digital Bharat Nidhi – DBN)

• నేపథ్యం: గతంలో దీనిని USOF (Universal Service Obligation Fund) అని పిలిచేవారు.
• విధులు: గ్రామీణ మరియు మారుమూల ప్రాంతాల్లో టెలికాం సేవలను విస్తరించడానికి ఈ నిధి నుండి ఆర్థిక సహాయం అందిస్తారు.

5. ఐటీ ఆధారిత పరిష్కారాలు (IT Solutions)

గ్రామీణాభివృద్ధి శాఖ NIC, CDAC మరియు DIC ల సహకారంతో డిజిటల్ గవర్నెన్స్ సేవలను అందిస్తోంది:

• ఆఫ్‌లైన్ సామర్థ్యం: ఇంటర్నెట్ లేని ప్రాంతాల్లో కూడా సేవలు పొందేలా టెక్నాలజీ రూపకల్పన.
• దివ్యాంగ్ ఫ్రెండ్లీ: వికలాంగులకు అనుకూలమైన ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు.
• బహుభాషా సౌకర్యం: స్థానిక భాషల్లో సేవలు పొందే వీలు.

పరీక్షల కోసం క్విక్ నోట్స్ (Quick Facts)

అంశం	వివరాలు
నిధుల మూలం	డిజిటల్ భారత్ నిధి (DBN)
సర్వీస్ రెడీ పంచాయతీలు	2,17,805 (ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి)
నోడల్ సంస్థలు	NIC, CDAC, Digital India Corporation
ప్రధాన ఉద్దేశ్యం	డిజిటల్ డివైడ్ (Digital Divide) ను తగ్గించడం

నమూనా ప్రశ్నలు (MCQs)

1. భారతదేశంలో గ్రామ పంచాయతీలకు బ్రాడ్‌బ్యాండ్ అందించే ప్రాజెక్ట్ పేరు ఏమిటి?
   1. జవాబు: భారత్‌నెట్ (BharatNet).
2. గతంలో ఉన్న USOF (Universal Service Obligation Fund)ను ప్రస్తుతం ఏ పేరుతో పిలుస్తున్నారు?
   1. జవాబు: డిజిటల్ భారత్ నిధి (Digital Bharat Nidhi – DBN).
3. కొచ్చి నుండి ఏ దీవుల మధ్య సముద్రగర్భ ఆప్టికల్ ఫైబర్ కేబుల్ నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేశారు?
   1. జవాబు: లక్షద్వీప్ దీవులు.

Source: PIB