మల్టీ-హజార్డ్ ఎర్లీ వార్నింగ్ డెసిషన్ సపోర్ట్ సిస్టమ్ (MHEW-DSS)

పరిచయం మరియు నేపథ్యం:

భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) అభివృద్ధి చేసిన ఈ అధునాతన డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్, ‘మిషన్ మౌసమ్‘ కింద జనవరి 2024లో ప్రారంభించబడింది. ఇది తుఫానులు, వరదలు, వడగాల్పులు వంటి వివిధ వాతావరణ విపత్తులను ఒకే చోట విశ్లేషించి, త్వరితగతిన హెచ్చరికలు జారీ చేస్తుంది.

ముఖ్యమైన గణాంకాలు (పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా):

• అంచనా ఖచ్చితత్వం: వాతావరణ అంచనాల ఖచ్చితత్వం 30% పెరిగింది.
• సమయ ఆదా: ఫోర్కాస్ట్ తయారీ సమయం 6 గంటల నుండి 3 గంటలకు (50% తగ్గింపు) తగ్గింది.
• లీడ్ టైమ్: వాతావరణ అంచనా వేసే వ్యవధి 5 రోజుల నుండి 7 రోజులకు పెంచబడింది.
• ఆర్థిక పొదుపు: ఆటోమేషన్ మరియు స్వదేశీ సాంకేతికత వల్ల సుమారు ₹250 కోట్లు ఆదా అయ్యాయి.
• తరలింపు ఖర్చులు: ఖచ్చితమైన అంచనాల వల్ల విపత్తు సమయాల్లో తరలింపు (Evacuation) ఖర్చులు 1999తో పోలిస్తే మూడవ వంతుకు తగ్గాయి.

కీలక అప్లికేషన్లు:

• మౌసమ్‌గ్రామ్ (Mausamgram): ఇది హైపర్-లోకల్ అంచనాలను అందించే పోర్టల్. ఇది దేశంలోని 6.2 లక్షల గ్రామాలు మరియు 1.5 లక్షల పిన్ కోడ్‌లకు 10 రోజుల ముందస్తు సమాచారాన్ని అందిస్తుంది.
• WAFES: వాతావరణ విశ్లేషణను సులభతరం చేసే జి.ఐ.ఎస్ (GIS) ఆధారిత వ్యవస్థ.
• SACHET & Mausam App: హెచ్చరికలను ప్రజలకు నేరుగా చేరవేసే డిజిటల్ సాధనాలు.

సాంకేతిక లక్షణాలు:

• ఆటోమేషన్: 90% వాతావరణ డేటా సేకరణ మరియు క్వాలిటీ చెక్స్ ఇప్పుడు ఆటోమేటిక్‌గా జరుగుతున్నాయి.
• ఇంపాక్ట్–బేస్డ్ ఫోర్కాస్టింగ్: కేవలం వాతావరణం ఎలా ఉంటుందో చెప్పడమే కాకుండా, దానివల్ల వ్యవసాయం, ఆరోగ్యం మరియు రవాణా రంగాలపై ఎలాంటి ప్రభావం పడుతుందో కూడా ఈ వ్యవస్థ అంచనా వేస్తుంది.

ముఖ్య పురస్కారాలు:

• నేషనల్ అవార్డు ఫర్ ఇ–గవర్నెన్స్ 2025.
• UNDRR ససకవా అవార్డు 2025: విపత్తు నిర్వహణలో కృషికి గాను IMD డైరెక్టర్ జనరల్ మృత్యుంజయ్ మహాపాత్రకు లభించింది.
• ఎకనామిక్ టైమ్స్ గోవ్‌టెక్ అవార్డు 2026.

ప్రయోజనాలు:

• వ్యవసాయం: అగ్రోమెట్ అడ్వైజరీలను పాటించే రైతుల ఆదాయం 52.5% పెరిగినట్లు నివేదిక వెల్లడించింది.
• పర్యావరణం: డిజిటల్ వ్యవస్థ వల్ల ఏటా 23.4 టన్నుల పేపర్ ఆదా అవుతోంది, ఇది 2.57 టన్నుల CO₂ ఉద్గారాలను తగ్గిస్తుంది.
• అంతర్జాతీయ సహకారం: దక్షిణ ఆసియాలోని 10 పొరుగు దేశాలకు (ఒమన్, థాయ్‌లాండ్, శ్రీలంక మొదలైనవి) భారత్ ఈ వ్యవస్థ ద్వారా హెచ్చరికలను అందిస్తోంది.

ధర్తీ ఆబా జనజాతీయ గ్రామ్ ఉత్కర్ష్ అభియాన్ (DAJGUA)

ప్రారంభం మరియు లక్ష్యం:

• ప్రారంభ తేదీ: 2 అక్టోబర్ 2024 (ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ చేతుల మీదుగా).
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ.
• లక్ష్యం: గిరిజన గ్రామాల్లో మౌలిక సదుపాయాల అంతరాలను తొలగించడం, ఆరోగ్యం, విద్య మరియు జీవనోపాధి అవకాశాలను మెరుగుపరచడం.
• పరిధి: 30 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని 549 జిల్లాలు, 2,911 బ్లాకుల్లో గల 63,843 గ్రామాలకు ఈ పథకం వర్తిస్తుంది.

ముఖ్యమైన గణాంకాలు:

• మొత్తం బడ్జెట్: ₹79,156 కోట్లు (ఐదేళ్ల కాలానికి: 2024-25 నుండి 2028-29 వరకు).
• వాటాలు: కేంద్ర వాటా ₹56,333 కోట్లు; రాష్ట్ర వాటా ₹22,823 కోట్లు.
• అమలు: 17 మంత్రిత్వ శాఖల ద్వారా 25 రకాల జోక్యాలు (Interventions) అమలు చేయబడతాయి.

ప్రధాన రంగాలు మరియు మంత్రిత్వ శాఖల పాత్ర:

• గ్రామీణాభివృద్ధి: PMAY-G కింద గిరిజన ప్రాంతాల్లో 20 లక్షల ఇళ్ల నిర్మాణం లక్ష్యం (మార్చి 2026 నాటికి 7.6 లక్షల ఇళ్లు పూర్తి).
• జల శక్తి: జల్ జీవన్ మిషన్ ద్వారా అన్ని గిరిజన గ్రామాలకు తాగునీటి సంతృప్తత (Saturate).
• విద్య: 1,000 హాస్టళ్ల నిర్మాణం (సమగ్ర శిక్షా అభియాన్ కింద).
• ఆరోగ్యం: గిరిజన ప్రాంతాల కోసం 1,000 మొబైల్ మెడికల్ యూనిట్లు (MMUs).
• టెలికాం: 5,252 గ్రామాలకు ఇంటర్నెట్ సదుపాయం (USOF కింద).
• నైపుణ్యాభివృద్ధి: 30 గిరిజన జిల్లాల్లో స్కిల్లింగ్ సెంటర్ల ఏర్పాటు.

గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు:

• సికిల్ సెల్ డిసీజ్ (SCD): 15 రాష్ట్రాలలో SCD నివారణ మరియు కౌన్సెలింగ్ కోసం ‘సెంటర్ ఆఫ్ కాంపిటెన్స్’ ఏర్పాటు.
• మార్కెటింగ్: గిరిజన ఉత్పత్తుల కోసం ట్రైబల్ మల్టీ–పర్పస్ మార్కెటింగ్ సెంటర్ల (TMMC) ఏర్పాటు.
• అటవీ హక్కుల చట్టం (FRA): అటవీ హక్కుల అమలు కోసం 20 రాష్ట్రాల్లో 433 FRA సెల్స్ ఏర్పాటు.
• ఆశ్రమ పాఠశాలలు: గిరిజన నివాస పాఠశాలలు, హాస్టళ్ల మౌలిక సదుపాయాల మెరుగుదల.

అమలు తీరు (Institutional Framework):

• జాతీయ స్థాయిలో: గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ సమన్వయకర్తగా ఉంటుంది. దీని కోసం ప్రత్యేకంగా ఒక PMU (Project Management Unit) ఏర్పాటు చేయబడింది.
• రాష్ట్ర/జిల్లా స్థాయిలో: జిల్లా యంత్రాంగం వివిధ విభాగాల మధ్య సమన్వయం వహిస్తూ సేవలను ప్రజలకు చేరవేస్తుంది.

ప్రస్తుత పురోగతి (మార్చి 2026 నాటికి):

• విద్యుదీకరణ: 59,812 గృహాలు మరియు ప్రభుత్వ సంస్థలకు విద్యుత్ సౌకర్యం కల్పించబడింది.
• అంగన్‌వాడీలు: 875 అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు మంజూరు చేయగా, 657 పని చేస్తున్నాయి.
• మొబైల్ వైద్యం: 154 మొబైల్ మెడికల్ యూనిట్లు (MMUs) అందుబాటులోకి వచ్చాయి.
• రోడ్లు: PMGSY కింద 2411.25 కి.మీ మేర రోడ్ల మంజూరు.

ఆర్టెమిస్-II (Artemis II) మిషన్ – ముఖ్యాంశాలు

• మిషన్ రకం: ఇది చంద్రుడి చుట్టూ వెళ్లి వచ్చే ‘క్రూడ్ లూనార్ ఫ్లైబై’ (Crewed Lunar Flyby) మిషన్. ఇందులో వ్యోమగాములు చంద్రుడిపై దిగరు, కేవలం చంద్రుడి అవతలి వైపు వరకు వెళ్లి తిరిగి వస్తారు.
• ప్రయోగ తేదీ: ఏప్రిల్ 1, 2026 (అమెరికా కాలమానం ప్రకారం బుధవారం సాయంత్రం).

• రాకెట్: SLS (Space Launch System) – ఇది 32 అంతస్తుల భవనం ఎత్తు (సుమారు 322 అడుగులు) ఉంటుంది.

• వ్యోమనౌక: ఓరియన్ (Orion) క్యాప్సూల్.

• ఇంధనం: ఈ రాకెట్‌లో సుమారు 2.6 మిలియన్ లీటర్ల ద్రవ హైడ్రోజన్ మరియు ఆక్సిజన్‌ను ఉపయోగిస్తారు.

వ్యోమగాముల బృందం (Crew Members):

ఈ మిషన్‌లో నలుగురు వ్యోమగాములు పాల్గొంటున్నారు. ఇందులో కొన్ని ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి:

1. రీడ్ వైజ్‌మాన్ (Reid Wiseman): కమాండర్ (అమెరికా).

• విక్టర్ గ్లోవర్ (Victor Glover): పైలట్; చంద్రుడి మిషన్‌కు వెళ్తున్న తొలి నల్లజాతీయుడు.

• క్రిస్టినా కోచ్ (Christina Koch): మిషన్ స్పెషలిస్ట్; చంద్రుడి వద్దకు వెళ్తున్న తొలి మహిళ.

• జెరెమీ హాన్సెన్ (Jeremy Hansen): మిషన్ స్పెషలిస్ట్; చంద్రుడి వద్దకు వెళ్తున్న తొలి అమెరికేతరుడు (కెనడాకు చెందిన వారు).

మిషన్ ప్రత్యేకతలు & రికార్డులు:

• దూరం: ఈ మిషన్ చంద్రుడికి అవతలి వైపు సుమారు 6,400 కిలోమీటర్ల దూరం వరకు వెళ్తుంది. భూమి నుండి సుమారు 4,00,000 కిలోమీటర్ల కంటే ఎక్కువ దూరం ప్రయాణించి, మానవ చరిత్రలో అత్యంత దూర ప్రయాణం చేసిన మిషన్‌గా (అపోలో 13 రికార్డును అధిగమించి) రికార్డు సృష్టించనుంది.

• కాలపరిమితి: ప్రయోగం జరిగినప్పటి నుండి పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో తిరిగి దిగడానికి (Splashdown) సుమారు 10 రోజులు పడుతుంది.

• లక్ష్యం: 2028లో చేపట్టబోయే ఆర్టెమిస్-III (చంద్రుడిపై మనుషులను దించే మిషన్) కోసం అవసరమైన సాంకేతికత మరియు లైఫ్ సపోర్ట్ సిస్టమ్స్‌ను పరీక్షించడం.
• చారిత్రక నేపథ్యం: 1972లో జరిగిన అపోలో 17 తర్వాత, సుమారు 50 ఏళ్లకు పైగా విరామం అనంతరం మానవుడు చంద్రుడి కక్ష్యలోకి వెళ్లడం ఇదే తొలిసారి.

ప్రపంచ ఆటిజం అవగాహన దినోత్సవం (World Autism Awareness Day – 2026)

ఏప్రిల్ 2వ తేదీన జరుపుకునే ప్రపంచ ఆటిజం అవగాహన దినోత్సవం (World Autism Awareness Day – 2026):

నేపథ్యం మరియు ప్రాముఖ్యత

• ప్రారంభం: ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వప్రతినిధి సభ (UN General Assembly) 2007 డిసెంబర్ 18న ఈ దినోత్సవాన్ని ప్రకటిస్తూ తీర్మానం చేసింది.
• మొదటి దినోత్సవం: ఏప్రిల్ 2, 2008 నుండి ప్రతి ఏటా ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్వహిస్తున్నారు.
• లక్ష్యం: ‘ఆటిజం స్పెక్ట్రమ్ డిజార్డర్’ (ASD) తో బాధపడుతున్న వ్యక్తుల హక్కులను గౌరవించడం మరియు వారి జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడంపై అవగాహన కల్పించడం.

ఆటిజం అంటే ఏమిటి? (What is Autism?)

• ఇది ఒక నాడీ సంబంధిత మరియు అభివృద్ధి లోపం (Neurodevelopmental Disorder).
• ఇది ప్రధానంగా సామాజిక పరస్పర చర్యలు (Social Interaction), భావ వ్యక్తీకరణ (Communication) మరియు ప్రవర్తనపై ప్రభావం చూపుతుంది.
• ఇది వ్యాధి కాదు, మెదడు పనితీరులో ఉండే వైవిధ్యం. దీనిని చిన్నతనంలోనే (సాధారణంగా 3 ఏళ్లలోపు) గుర్తించవచ్చు.

ప్రపంచ ఆటిజం అవగాహన దినోత్సవం – 2026

• 2026 థీమ్ (Theme): ప్రతి ఏటా ఐక్యరాజ్యసమితి ఒక ప్రత్యేక ఇతివృత్తాన్ని ప్రకటిస్తుంది. 2026కు సంబంధించి “Empowering Autistic Voices” (ఆటిజం ఉన్న వ్యక్తుల గొంతుకలను సాధికారం చేయడం) అనే అంశంపై ప్రపంచవ్యాప్తంగా చర్చలు జరుగుతున్నాయి.
• ముఖ్య రంగు: ఆటిజం అవగాహనకు చిహ్నంగా నీలం (Blue) రంగును ఉపయోగిస్తారు. దీనిని “Light It Up Blue” ప్రచారంగా పిలుస్తారు.
• చిహ్నం: ఆటిజం అవగాహనకు పజిల్ ముక్క (Puzzle Piece) లేదా ఇన్ఫినిటీ (Infinity ♾️) గుర్తును చిహ్నంగా ఉపయోగిస్తారు.