Daily Current Affairs ఫిబ్రవరి 3, 2026 | ExamChamps

61వ అంతర్జాతీయ కళా ప్రదర్శన (వెనిస్ బిన్నాలే) – భారత పెవిలియన్

ఇటలీలోని వెనిస్‌లో జరిగే ప్రతిష్టాత్మక ’61వ ఇంటర్నేషనల్ ఆర్ట్ ఎగ్జిబిషన్’లో భారత ప్రభుత్వం (సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ) పాల్గొంటోంది. 2019 తర్వాత భారత్ మళ్లీ ఈ ప్రదర్శనలో పాల్గొనడం విశేషం.

ముఖ్య విశేషాలు:

• ప్రదర్శన పేరు (Theme): “Geographies of Distance: Remembering Home” (దూరపు భౌగోళికాలు: ఇంటి జ్ఞాపకాలు).
• ప్రధాన ఇతివృత్తం: ఆర్థికాభివృద్ధి మరియు వలసల నేపథ్యంలో మారుతున్న భారతదేశం, ‘ఇల్లు’ (Home) అనే భావనను కళల ద్వారా ప్రదర్శించడం.
• భాగస్వామ్య సంస్థలు: భారత సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ, నీతా ముకేశ్ అంబానీ కల్చరల్ సెంటర్ (NMACC) మరియు సెరెండిపిటీ ఆర్ట్స్ ఫౌండేషన్.
• వేదిక & సమయం: వెనిస్ (ఇటలీ), మే 9 నుండి నవంబర్ 22, 2026 వరకు.
• క్యూరేటర్ (Curator): డాక్టర్ అమీన్ జాఫర్.

---

పాల్గొంటున్న ఐదుగురు భారతీయ కళాకారులు:

ఈ ప్రదర్శనలో ఐదుగురు ప్రముఖ కళాకారులు భారతీయ సంప్రదాయ సేంద్రియ వస్తువులను (Organic Materials) ఉపయోగించి తమ కళాఖండాలను ప్రదర్శిస్తారు:

1. అల్వార్ బాలసుబ్రమణియన్ (బాలా): తమిళనాడుకు చెందినవారు. మట్టి మరియు భూమితో తనకున్న అనుబంధాన్ని కళగా మలుస్తారు.
2. సుమక్షి సింగ్: ఢిల్లీకి చెందినవారు. ఎంబ్రాయిడరీ దారాల ద్వారా నిర్మాణాలను సృష్టించి జ్ఞాపకాలను ప్రదర్శిస్తారు.
3. రంజనీ షెట్టర్: కర్ణాటకకు చెందినవారు. పురాతన హస్తకళా పద్ధతులతో ప్రకృతి సిద్ధమైన శిల్పాలను రూపొందిస్తారు.
4. అసిమ్ వాకిఫ్: ఆర్కిటెక్ట్. వృధాగా పారేసిన సేంద్రియ వస్తువులతో పర్యావరణ స్పృహను కలిగించే కళాఖండాలను సృష్టిస్తారు.
5. స్కర్మ సోనం తాషి: లడఖ్‌కు చెందినవారు. లడఖ్ సంప్రదాయ ‘పేపర్ మాచే’ (Paper Mâché) పద్ధతిలో పర్యావరణ పరిరక్షణపై కళాఖండాలను రూపొందిస్తారు.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యాంశాలు:

• కేంద్ర సాంస్కృతిక శాఖ మంత్రి: శ్రీ గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్.
• ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: భారతదేశ సాంస్కృతిక వైవిధ్యం మరియు సృజనాత్మకతను ప్రపంచ వేదికపై ప్రదర్శించడం.
• ప్రత్యేకత: భారతీయ ప్రవాసులు (Diaspora) తమ మూలాలతో కలిగి ఉన్న అనుబంధాన్ని ఈ ప్రదర్శన ప్రతిబింబిస్తుంది.

శ్రీలంకలో బుద్ధుని పవిత్ర దేవ్‌నిమోరి అవశేషాల ప్రదర్శన (Exposition)

భారతదేశం మరియు శ్రీలంక మధ్య ఉన్న పురాతన సాంస్కృతిక మరియు ఆధ్యాత్మిక సంబంధాలను బలోపేతం చేయడంలో భాగంగా, బుద్ధుని పవిత్ర అవశేషాలను శ్రీలంకలో ప్రదర్శిస్తున్నారు.

1. కార్యక్రమ వివరాలు

• తేదీలు: ఫిబ్రవరి 4 నుండి 11, 2026 వరకు.
• వేదిక: గంగారామయ ఆలయం (Gangaramaya Temple), కొలంబో, శ్రీలంక.
• భారత ప్రతినిధి బృందం: గుజరాత్ గవర్నర్ ఆచార్య దేవవ్రత్, గుజరాత్ ఉప ముఖ్యమంత్రి హర్ష్ సంఘవి నేతృత్వంలో ఈ బృందం వెళ్తుంది.
• ప్రయాణం: భారత వైమానిక దళానికి (IAF) చెందిన ప్రత్యేక విమానంలో పూర్తి ప్రభుత్వ లాంఛనాలతో ఈ అవశేషాలను తరలిస్తున్నారు.

2. దేవ్‌నిమోరి అవశేషాల చరిత్ర

• మూలం: గుజరాత్‌లోని ఆరవల్లి జిల్లా, శామ్లాజీ సమీపంలోని దేవ్‌నిమోరి పురావస్తు ప్రదేశం నుండి ఈ అవశేషాలు లభించాయి.
• పరిశోధన: 1957లో ప్రముఖ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ప్రొఫెసర్ ఎస్. ఎన్. చౌదరి ఈ ప్రాంతంలో తవ్వకాలు జరిపారు.
• లిపి మరియు భాష: ఈ అవశేషాల పేటికపై బ్రాహ్మీ లిపి మరియు సంస్కృత భాషలో “దశబల శరీర నిలయ” (బుద్ధుని శరీర అవశేషాల నిలయం) అని రాసి ఉంది.
• ప్రస్తుత నివాసం: ఇవి ప్రస్తుతం వడోదరలోని మహారాజా సాయాజీరావు యూనివర్సిటీలో ఉన్నాయి.

3. ఆధ్యాత్మిక మరియు దౌత్య ప్రాముఖ్యత

• సాంస్కృతిక దౌత్యం (Cultural Diplomacy): ‘సాఫ్ట్ పవర్’ (Soft Power)లో భాగంగా బౌద్ధ వారసత్వాన్ని పంచుకోవడం ద్వారా పొరుగు దేశాలతో సంబంధాలను మెరుగుపరచుకోవడం.
• గత ప్రదర్శనలు: గతంలో ఈ పవిత్ర అవశేషాలను థాయ్‌లాండ్, మంగోలియా, వియత్నాం, రష్యా మరియు భూటాన్ దేశాలలో కూడా ప్రదర్శించారు.
• శాంతి సందేశం: బుద్ధుని అహింస, కరుణ మరియు సామరస్య సందేశాలను ప్రపంచానికి చాటడం.

---

పరీక్షల కోసం గుర్తుంచుకోవాల్సిన కీలక అంశాలు:

• గంగారామయ ఆలయం: ఇది కొలంబోలోని అత్యంత పురాతన మరియు ముఖ్యమైన బౌద్ధ కేంద్రం. దీనిని 19వ శతాబ్దంలో ‘హిక్కడువే శ్రీ సుమంగళ నాయక థేరా’ స్థాపించారు.
• పిప్రావా (Piprahwa) అవశేషాలు: ఇటీవల థాయ్‌లాండ్ నుండి తిరిగి భారతదేశానికి చేరుకున్న అవశేషాలను ‘పిప్రావా జ్యువెల్ రెలిక్స్’ అంటారు.
• గుజరాత్ ప్రాముఖ్యత: పశ్చిమ భారతదేశంలో బౌద్ధమతం వృద్ధి చెందిందనడానికి దేవ్‌నిమోరి ఒక గొప్ప సాక్ష్యం.

MGMD ప్రాజెక్ట్ మరియు ODOP పథకం – తాజా వివరణ

1. MGMD (Mera Gaon Meri Dharohar) అంటే ఏమిటి?

• పూర్తి పేరు: మేరా గావ్ మేరీ ధరోహర్ (నా గ్రామం నా వారసత్వం).
• మిషన్: ఇది ‘నేషనల్ మిషన్ ఆన్ కల్చరల్ మ్యాపింగ్’ (NMCM) కింద ఒక భాగం.
• లక్ష్యం: గ్రామ స్థాయిలోని స్పష్టమైన (Tangible) మరియు అస్పష్టమైన (Intangible) సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని డిజిటల్ రూపంలో డాక్యుమెంట్ చేయడం.
• నిర్వహణ: ఇది కేవలం డిజిటల్ ఆర్కైవింగ్ (భద్రపరచడం)కు మాత్రమే పరిమితం, వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు కాదు.

2. ODOP మరియు MGMD మధ్య అనుసంధానం

• స్పష్టత: ప్రస్తుతం MGMD డేటాబేస్‌ను వన్ డిస్ట్రిక్ట్ వన్ ప్రొడక్ట్ (ODOP) పథకంతో అనుసంధానించే (Integration) ప్రతిపాదన ఏదీ లేదు.
• నిధులు: MGMD కింద గ్రామీణ పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాల కోసం ఎలాంటి నిధుల కేటాయింపు లేదు.
• ప్రయోజనం: ఇది కేవలం సాంస్కృతిక రిజిస్ట్రీగా మాత్రమే పనిచేస్తుంది, కాబట్టి వాణిజ్య శాఖ పథకాలతో ఎలాంటి పోలిక (Duplication) ఉండదు.

3. ముఖ్యమైన గణాంకాలు (గ్రామాల మ్యాపింగ్):

దేశవ్యాప్తంగా గ్రామాల మ్యాపింగ్‌లో కొన్ని రాష్ట్రాల పరిస్థితి:

• అత్యధిక గ్రామాలు మ్యాప్ చేయబడిన రాష్ట్రం: ఉత్తర ప్రదేశ్ (1,03,003 గ్రామాలు).
• తెలుగు రాష్ట్రాలు: * ఆంధ్రప్రదేశ్: 17,142 గ్రామాలు.
  • తెలంగాణ: 9,824 గ్రామాలు.
• ఇతర ప్రముఖ రాష్ట్రాలు: మధ్యప్రదేశ్ (56,429), రాజస్థాన్ (46,696), పశ్చిమ బెంగాల్ (40,429).

4. క్రౌడ్ సోర్సింగ్ (Crowdsourcing) మెకానిజం:

• స్థానిక ప్రజలు లేదా వ్యక్తులు తమ గ్రామాల సాంస్కృతిక సమాచారాన్ని MGMD పోర్టల్‌లోని ‘Contribute’ ఫీచర్ ద్వారా పంచుకోవచ్చు.
• పోర్టల్‌లో అప్‌లోడ్ చేసే ముందు ఆ సమాచారాన్ని అధికారులు తనిఖీ చేసి ధృవీకరిస్తారు.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యాంశాలు:

• మంత్రి: గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్ (సాంస్కృతిక మరియు పర్యాటక శాఖ).
• సంస్థ: మినిస్ట్రీ ఆఫ్ కల్చర్.
• కీలక పదం: ‘నేషనల్ మిషన్ ఆన్ కల్చరల్ మ్యాపింగ్’ (NMCM).

పోటీ పరీక్షల దృక్పథంతో, భారతదేశంలోని సాంస్కృతిక వారసత్వ పరిరక్షణ కోసం ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్న డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల వివరాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

డిజిటల్ కల్చరల్ గవర్నెన్స్: కీలక పోర్టల్స్ మరియు కార్యక్రమాలు

దేశంలోని పురాతన వస్తువులు, గ్రంథాలు మరియు కళలను డిజిటలైజ్ చేయడానికి కింది ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు పనిచేస్తున్నాయి:

1. ప్రధాన డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు

• జ్ఞాన భారతం మిషన్ (Gyan Bharatam Mission): ప్రాచీన వాతప్రతులు (Manuscripts) డిజిటలైజ్ చేయడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. ఇందుకోసం www.gyanbharatam.com పోర్టల్‌ను ప్రారంభించారు.
• జతన్ (JATAN): మ్యూజియంలలోని వస్తువులను డిజిటలైజ్ చేయడానికి C-DAC (పుణె) సహకారంతో అభివృద్ధి చేసిన సాఫ్ట్‌వేర్.
• అభిలేఖ్ పటల్ (Abhilekh Patal): నేషనల్ ఆర్కైవ్స్ ఆఫ్ ఇండియా (NAI) ఆధ్వర్యంలోని డిజిటల్ రిపోజిటరీ. ఇది భారతదేశ చారిత్రక పత్రాలను ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచుతుంది.
• ఇండియన్ కల్చర్ పోర్టల్: నేషనల్ వర్చువల్ లైబ్రరీ ఆఫ్ ఇండియా (NVLI) ద్వారా రూపొందించబడింది. ఇది వివిధ సాంస్కృతిక సంస్థల డేటాను ఒకే చోట చేరుస్తుంది.
• NMMA స్టాండర్డ్స్: భారత పురాతత్వ శాఖ (ASI) తన మ్యూజియంలలోని కళాఖండాలను ‘నేషనల్ మిషన్ ఆన్ మాన్యుమెంట్స్ అండ్ యాంటిక్విటీస్’ ప్రమాణాల ప్రకారం డిజిటలైజ్ చేసింది.

2. పర్యవేక్షణ మరియు పాలన

• కల్చరల్ స్కీమ్స్ డ్యాష్‌బోర్డ్: సాంస్కృతిక పథకాల అమలును నిజసమయంలో (Real-time) పర్యవేక్షించడానికి మరియు డేటా ఆధారిత నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి ఈ కేంద్రీకృత ఇంటర్‌ఫేస్‌ను రూపొందించారు.
• జోనల్ కల్చరల్ సెంటర్స్ (ZCCs): దేశవ్యాప్తంగా 7 ప్రాంతీయ కేంద్రాలు (పాటియాలా, ప్రయాగ్‌రాజ్, కోల్‌కతా, దిమాపూర్, తంజావూరు, నాగ్‌పూర్, ఉదయపూర్) కళల పరిశోధన మరియు డాక్యుమెంటేషన్‌లో నిమగ్నమై ఉన్నాయి.

3. మహారాష్ట్రపై ప్రత్యేక దృష్టి (ఉదాహరణగా)

• మహారాష్ట్రలో ASI పరిధిలో 286 కేంద్ర రక్షిత కట్టడాలు ఉన్నాయి.
• జ్ఞాన భారతం మిషన్ కింద నాగ్‌పూర్‌లోని ‘కవి కులగురు కాళిదాస్ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం’ మరియు పుణెలోని ‘భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్’లతో ఒప్పందాలు (MoUs) జరిగాయి.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• JATAN సాఫ్ట్‌వేర్‌ను అభివృద్ధి చేసినది: C-DAC, పుణె.
• హస్తప్రతుల (Manuscripts) డిజిటలైజేషన్ మిషన్: జ్ఞాన భారతం మిషన్.
• చారిత్రక పత్రాల డిజిటల్ నిధి: అభిలేఖ్ పటల్.
• IGNCA: ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ది ఆర్ట్స్ – ఇది వాతప్రతులు మరియు ఎథ్నోగ్రాఫిక్ మెటీరియల్‌ను కేంద్రీకృతం చేస్తుంది.

భారతదేశంలోని శాస్త్రీయ భాషలు – తాజా సమాచారం (2026)

కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇప్పటివరకు మొత్తం 11 భాషలకు శాస్త్రీయ భాషా హోదాను కల్పించింది.

1. శాస్త్రీయ భాషల జాబితా (గుర్తించిన క్రమం ప్రకారం):

Sl. No.	భాష	గుర్తింపు పొందిన తేదీ/సంవత్సరం
1	తమిళం	12.10.2004 (మొదటి భాష)
2	సంస్కృతం	25.11.2005
3	తెలుగు	31.10.2008
4	కన్నడ	31.10.2008
5	మలయాళం	08.08.2013
6	ఒడియా	01.03.2014
7	మరాఠీ	04.10.2024
8	అస్సామీ	04.10.2024
9	బెంగాలీ (బంగ్లా)	04.10.2024
10	పాలి	04.10.2024
11	ప్రాకృతం	04.10.2024

2. భాషా వినియోగం మరియు గణాంకాలు (2011 సెన్సస్ ప్రకారం):

• అత్యధికంగా మాట్లాడే టాప్ 5 భాషలు: హిందీ, బెంగాలీ, మరాఠీ, తెలుగు, తమిళం.
• తెలుగు మాట్లాడేవారు: సుమారు 811 లక్షల మంది (8.11 కోట్లు).
• మరాఠీ మాట్లాడేవారు: 830 లక్షల మంది.
• సంస్కృతం: అతి తక్కువగా (0.24 లక్షలు) మాట్లాడే శాస్త్రీయ భాష.
• పాలి భాష: బీహార్‌లోని సుమారు 1038 లక్షల జనాభాలో కొంత భాగం పాలి భాషను ఉపయోగిస్తున్నారు.

3. నిధుల కేటాయింపు మరియు నిర్వహణ:

• నిర్వహణ: శాస్త్రీయ భాషల ప్రోత్సాహాన్ని కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Education) పర్యవేక్షిస్తుంది.
• సంస్కృతం కోసం: దేశంలో మూడు కేంద్ర సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి (న్యూఢిల్లీలో రెండు, తిరుపతిలో ఒకటి).
• నిధులు (2025-26): * తమిళ భాషకు అత్యధికంగా రూ. 1697 లక్షలు కేటాయించారు.
  • తెలుగు, కన్నడ, ఒడియా మరియు మలయాళ భాషలకు తలా రూ. 106.50 లక్షలు కేటాయించారు.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• మొదటి శాస్త్రీయ భాష: తమిళం (2004).
• తాజా గుర్తింపు: 2024 అక్టోబర్‌లో ఒకేసారి 5 భాషలకు (మరాఠీ, అస్సామీ, బెంగాలీ, పాలి, ప్రాకృతం) హోదా లభించింది.
• తెలుగు హోదా: తెలుగు మరియు కన్నడ భాషలకు ఒకే రోజు (అక్టోబర్ 31, 2008) గుర్తింపు లభించింది.
• ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం: ఏపీలోని తిరుపతిలో ‘నేషనల్ సంస్కృత యూనివర్సిటీ’ ఉంది.

జ్ఞాన భారతం మిషన్: భారతదేశ హస్తప్రతుల సంరక్షణ

2025-26 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో ప్రకటించబడిన ఈ మిషన్, భారత సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ యొక్క ప్రతిష్టాత్మక పథకం. ఇది భారతదేశంలోని అపారమైన హస్తప్రతుల (Manuscripts) వారసత్వాన్ని వెలికితీయడం, భద్రపరచడం మరియు డిజిటలైజ్ చేయడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

1. ప్రధాన ముఖ్యాంశాలు

• బడ్జెట్: 2025-2031 కాలానికి గాను రూ. 491.66 కోట్లు కేటాయించారు.
• విజన్: ‘వికసిత్ భారత్ 2047’లో భాగంగా ప్రాచీన విజ్ఞానాన్ని భవిష్యత్ తరాలకు అందించడం.
• ఐదు ప్రధాన విభాగాలు (Five Verticals):
  • సర్వే మరియు క్యాటలాగింగ్ (జాబితా రూపొందించడం).
  • పరిరక్షణ మరియు సామర్థ్య పెంపు.
  • సాంకేతికత మరియు డిజిటలైజేషన్.
  • భాషాశాస్త్రం మరియు అనువాదం.
  • పరిశోధన, ప్రచురణ మరియు విస్తరణ.

2. డిజిటలైజేషన్ పురోగతి

• ఇప్పటివరకు 7.5 లక్షలకు పైగా హస్తప్రతులు డిజిటలైజ్ చేయబడ్డాయి.
• వీటిలో 1.29 లక్షల హస్తప్రతులు gyanbharatam.com పోర్టల్‌లో అందుబాటులో ఉన్నాయి.
• సాంకేతిక ప్రమాణాలు: కనీసం 400 DPI క్వాలిటీతో, AI-ఇంటిగ్రేటెడ్ ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా వీటిని భద్రపరుస్తున్నారు. దీర్ఘకాలిక భద్రత కోసం LTO-9 టేప్స్ మరియు క్లౌడ్ స్టోరేజ్‌ను ఉపయోగిస్తున్నారు.

3. సంస్థాగత నెట్‌వర్క్

ఈ మిషన్ అమలు కోసం దేశవ్యాప్తంగా క్లస్టర్ సెంటర్లు (CCs) మరియు ఇండిపెండెంట్ సెంటర్లు (ICs) ఏర్పాటు చేశారు:

• మొత్తం కేంద్రాలు: ఇప్పటివరకు 45 కేంద్రాలను (28 క్లస్టర్ + 17 ఇండిపెండెంట్) అనుసంధానించారు.
• నోడల్ అథారిటీ: 20 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు నోడల్ కోఆర్డినేటింగ్ అథారిటీలుగా వ్యవహరిస్తున్నాయి.

4. తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని కేంద్రాలు

• తెలంగాణ: తెలంగాణ స్టేట్ ఆర్కైవ్స్ అండ్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, హైదరాబాద్ (క్లస్టర్ సెంటర్).
• ఆంధ్రప్రదేశ్: సనాతన జీవన్ ట్రస్ట్, తిరుపతి (ఇండిపెండెంట్ సెంటర్).

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• Gyan Bharatam పోర్టల్: హస్తప్రతుల డిజిటల్ రిపోజిటరీ.
• NMCM: నేషనల్ మిషన్ ఫర్ మాన్యుస్క్రిప్ట్స్ – దీని ఆధ్వర్యంలోనే ఈ కార్యకలాపాలు జరుగుతాయి.
• ముఖ్యమైన సంస్థలు: భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (పుణె), ఏషియాటిక్ సొసైటీ (కోల్‌కతా), నేషనల్ సంస్కృత యూనివర్సిటీ (తిరుపతి).

యంత్ర ఇండియా లిమిటెడ్ (YIL) కు ‘మినీరత్న‘ కేటగిరీ-I హోదా

రక్షణ రంగ ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ (DPSU) అయిన యంత్ర ఇండియా లిమిటెడ్ (YIL) కు ‘మినీరత్న’ కేటగిరీ-I హోదాను మంజూరు చేశారు.

1. మినీరత్న హోదా ప్రాముఖ్యత

• ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి: ఈ హోదా వల్ల YIL బోర్డు ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండానే కొత్త ప్రాజెక్టులు, ఆధునీకరణ లేదా పరికరాల కొనుగోలు కోసం రూ. 500 కోట్ల వరకు మూలధన వ్యయం (Capital Expenditure) చేసే అధికారం పొందుతుంది.
• కార్పొరేటైజేషన్ విజయం: 2021లో ఆర్డినెన్స్ ఫ్యాక్టరీ బోర్డ్ (OFB) ను ఏడు కొత్త DPSUలుగా మార్చిన తర్వాత, ప్రభుత్వ సంస్థ నుండి లాభదాయకమైన కార్పొరేట్ సంస్థగా మారినందుకు ఈ గుర్తింపు లభించింది.

2. యంత్ర ఇండియా లిమిటెడ్ (YIL) ప్రదర్శన

• అమ్మకాలు: 2021-22లో రూ. 956.32 కోట్ల నుండి 2024-25 నాటికి రూ. 3,108.79 కోట్లకు భారీగా పెరిగాయి.
• ఎగుమతులు: 2021-22లో సున్నాగా ఉన్న ఎగుమతులు, 2024-25 నాటికి రూ. 321.77 కోట్లకు చేరాయి.
• ప్రధాన ఉత్పత్తులు: కార్బన్ ఫైబర్ కాంపోజిట్లు, మీడియం మరియు లార్జ్ కాలిబర్ మందుగుండు సామగ్రి భాగాలు, యుద్ధ ట్యాంకులు (MBTs) మరియు ఫిరంగి తుపాకుల విడిభాగాలు, అల్యూమినియం మిశ్రమాలు మొదలైనవి.

3. నేపథ్యం (Context)

• ఏడు కొత్త DPSUలు: అక్టోబర్ 1, 2021న ప్రభుత్వం OFBని ఏడు సంస్థలుగా విభజించింది.
• ఇతర మినీరత్న సంస్థలు: మే 2025లో మరో మూడు సంస్థలకు (మ్యునిషన్స్ ఇండియా లిమిటెడ్, ఆర్మర్డ్ వెహికల్స్ నిగమ్ లిమిటెడ్, ఇండియా ఆప్టెల్ లిమిటెడ్) ఇప్పటికే మినీరత్న-I హోదా లభించింది.
• లక్ష్యం: ‘ఆత్మనిర్భర్ భారత్’లో భాగంగా రక్షణ దిగుమతులను తగ్గించి, భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ డిఫెన్స్ మ్యానుఫ్యాక్చరింగ్ హబ్‌గా మార్చడం.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• YIL ఏ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వస్తుంది? – రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ (రక్షణ ఉత్పత్తి విభాగం).
• మినీరత్న కేటగిరీ-I బోర్డుకు ఉన్న ఖర్చు పరిమితి ఎంత? – రూ. 500 కోట్లు.
• ప్రస్తుత రక్షణ మంత్రి ఎవరు? – శ్రీ రాజ్‌నాథ్ సింగ్.
• ఆత్మనిర్భర్ భారత్: రక్షణ రంగంలో స్వదేశీ పరిజ్ఞానాన్ని పెంపొందించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.

సింగపూర్ ఎయిర్ షో 2026: భారత వైమానిక దళం ప్రదర్శన

ఆసియాలోనే అతిపెద్ద ద్వైవార్షిక (Biennial) ఏరోస్పేస్ మరియు డిఫెన్స్ ఎగ్జిబిషన్ అయిన ‘సింగపూర్ ఎయిర్ షో 2026’లో భారత్ తన స్వదేశీ పరిజ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తోంది.

1. ప్రధాన ఆకర్షణ: సారంగ్ టీమ్

• బృందం: భారత వైమానిక దళానికి చెందిన ‘సారంగ్ హెలికాప్టర్ డిస్‌ప్లే టీమ్‘ (Sarang Helicopter Display Team).
• హెలికాప్టర్ రకం: స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో తయారైన అడ్వాన్స్‌డ్ లైట్ హెలికాప్టర్ (ALH) ‘ధ్రువ్‘.
• ప్రత్యేకత: గాలిలో క్లిష్టమైన విన్యాసాలు (Aerobatics) చేయడంలో ఈ బృందం ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది ALH ధ్రువ్ యొక్క చురుకుదనం మరియు విశ్వసనీయతను ప్రపంచానికి చాటిచెబుతుంది.

2. ఎయిర్ షో వివరాలు

• వేదిక: చాంగి ఎగ్జిబిషన్ సెంటర్, సింగపూర్.
• తేదీలు: ఫిబ్రవరి 3 నుండి 08, 2026 వరకు.
• పాల్గొనేవి: ఈ ఎయిర్ షోలో సారంగ్ బృందంతో పాటు మరో మూడు అంతర్జాతీయ బృందాలు పాల్గొంటున్నాయి. అలాగే 37 విమానాలను ప్రదర్శన (Static Display) కోసం ఉంచారు.

3. సారంగ్ టీమ్ నేపథ్యం

• స్థాపన: 2005లో ఏర్పాటైంది. ఇందులో మొత్తం ఐదు ALH హెలికాప్టర్లు ఉంటాయి.
• అంతర్జాతీయ ప్రదర్శనలు: గతంలో రష్యా (MAKS 2021), దుబాయ్ (2021, 2023), బహ్రెయిన్ (2024), మరియు సింగపూర్ (2024, 2026) ఎయిర్ షోలలో పాల్గొంది.
• సేవలు: ప్రదర్శనలతో పాటు, మానవతా సహాయం మరియు విపత్తు సహాయక (HADR) చర్యలలో కూడా ఈ బృందం చురుగ్గా పాల్గొంటుంది.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• ALH ధ్రువ్‌ను తయారు చేసిన సంస్థ: హిందుస్థాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL).
• సారంగ్ (Sarang) అంటే ఏమిటి? – సంస్కృతంలో సారంగ్ అంటే ‘నెమలి’ (Peacock) అని అర్థం.
• సింగపూర్ ఎయిర్ షో ప్రాముఖ్యత: ఇది ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతంలో రక్షణ మరియు విమానయాన రంగాల మధ్య వ్యూహాత్మక చర్చలకు మరియు భాగస్వామ్యాలకు వేదికగా నిలుస్తుంది.

జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM): అందరికీ కుళాయి నీరు

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని ప్రతి ఇంటికీ సురక్షితమైన తాగునీటిని అందించడమే లక్ష్యంగా 2019 ఆగస్టులో ఈ పథకాన్ని ప్రారంభించారు.

1. ప్రస్తుత పురోగతి (28.01.2026 నాటికి):

• ప్రారంభంలో (ఆగస్టు 2019): కేవలం 3.23 కోట్ల (16.72%) ఇళ్లకు మాత్రమే కుళాయి కనెక్షన్లు ఉండేవి.
• ప్రస్తుత స్థితి: దేశవ్యాప్తంగా 19.36 కోట్ల గ్రామీణ గృహాల్లో 15.79 కోట్ల (81.56%) ఇళ్లకు కుళాయి నీటి సౌకర్యం కల్పించబడింది.
• పెంపు: మిషన్ ప్రారంభమైనప్పటి నుండి అదనంగా 12.55 కోట్ల గృహాలకు కనెక్షన్లు ఇచ్చారు.

2. గడువు పొడిగింపు మరియు బడ్జెట్:

• కొత్త గడువు: జల్ జీవన్ మిషన్ గడువును డిసెంబర్ 2028 వరకు పొడిగించారు (బడ్జెట్ 2025-26 ప్రకటన ప్రకారం).
• మొత్తం అంచనా వ్యయం: రూ. 3.60 లక్షల కోట్లు (కేంద్ర వాటా రూ. 2.08 లక్షల కోట్లు).

3. కీలక కార్యక్రమాలు & యాప్‌లు:

• నల్ జల్ మిత్ర ప్రోగ్రామ్ (NJMP): గ్రామాల్లో ప్లంబర్లు, ఎలక్ట్రీషియన్లు మరియు మోటార్ మెకానిక్‌లుగా పనిచేయడానికి స్థానిక యువతకు నైపుణ్య శిక్షణ ఇవ్వడం.
• జల్ సేవా అంకలన్: గ్రామ పంచాయతీల నేతృత్వంలో తాగునీటి సేవల పనితీరును అంచనా వేసే డిజిటల్ సాధనం.
• జల్ అర్పణ్ (Jal Arpan): కుళాయి నీటి పథకాల అప్పగింతకు ముందు 15 రోజుల ట్రయల్ రన్‌ను తప్పనిసరి చేసే విధానం.
• WQMIS పోర్టల్: నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణ మరియు సమాచార నిర్వహణ వ్యవస్థ.

4. నీటి నాణ్యత మరియు ప్రమాణాలు:

• ప్రమాణాలు: బ్యూరో ఆఫ్ ఇండియన్ స్టాండర్డ్స్ (BIS: 10500) ప్రమాణాలను అనుసరిస్తారు.
• ఫ్లోరైడ్ మరియు ఆర్సెనిక్: ఆర్సెనిక్ మరియు ఫ్లోరైడ్ ప్రభావిత ప్రాంతాలకు ప్రాధాన్యతనిస్తారు. ప్రస్తుతం దేశంలోని అన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఈ కలుషితాలు లేని సురక్షిత నీరు అందుబాటులో ఉందని నివేదించబడింది.
• నిధులు: వార్షిక కేటాయింపులో 2% నిధులను నీటి నాణ్యత పరీక్షల కోసం (WQM&S) ఉపయోగించవచ్చు.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• జల్ జీవన్ మిషన్ నినాదం: ‘హర్ ఘర్ జల్’ (ప్రతి ఇంటికీ నీరు).
• మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ.
• ప్రస్తుత సహాయ మంత్రి: శ్రీ వి. సోమన్న.
• నిర్వహణ: ఇది వికేంద్రీకృత, డిమాండ్ ఆధారిత మరియు సమాజ ఆధారిత (Community-managed) కార్యక్రమం. దీనిని ‘పాణీ సమితి’ లేదా గ్రామ నీటి మరియు పరిశుభ్రత కమిటీలు (VWSC) నిర్వహిస్తాయి.

గోబర్ధన్ (GOBARdhan) పథకం: వ్యర్థాల నుండి సంపద

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పరిశుభ్రతను పెంపొందించడం మరియు పశువుల పేడ, వ్యవసాయ వ్యర్థాలను ఇంధనంగా మార్చడమే లక్ష్యంగా ఈ పథకం పనిచేస్తుంది.

1. పథకం నేపథ్యం

• పూర్తి పేరు: గాల్వనైజింగ్ ఆర్గానిక్ బయో-ఆగ్రో రిసోర్సెస్ ధన్ (Galvanizing Organic Bio-Agro Resources Dhan).
• ప్రారంభం: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ) ఫేజ్-2 కింద 2018లో ప్రారంభించబడింది.
• ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: జంతు వ్యర్థాలు, వంటగది వ్యర్థాలు మరియు పంట వ్యర్థాలను బయోగ్యాస్ (Biogas) మరియు బయో–స్లర్రీ (Bio-slurry) గా మార్చడం.

2. ప్రస్తుత గణాంకాలు (27.01.2026 నాటికి):

• కంప్రెస్డ్ బయో–గ్యాస్ (CBG) ప్రాజెక్టులు: దేశవ్యాప్తంగా మొత్తం 189 ప్రాజెక్టులు పనిచేస్తున్నాయి.
  • అత్యధిక ప్రాజెక్టులు ఉన్న రాష్ట్రం: ఉత్తర ప్రదేశ్ (37).
  • తెలుగు రాష్ట్రాలు: తెలంగాణ (6), ఆంధ్రప్రదేశ్ (7).
• కమ్యూనిటీ/క్లస్టర్ బయోగ్యాస్ ప్రాజెక్టులు: దేశవ్యాప్తంగా మొత్తం 979 ప్రాజెక్టులు పనిచేస్తున్నాయి.
  • అత్యధిక ప్రాజెక్టులు ఉన్న రాష్ట్రం: ఛత్తీస్‌గఢ్ (283).

3. ప్రయోజనాలు:

• గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ: రైతులకు అదనపు ఆదాయం మరియు స్థానికంగా ఉపాధి కల్పన.
• పర్యావరణం: గ్రామాల పరిశుభ్రత మెరుగుపడటంతో పాటు పర్యావరణ హిత ఇంధనం లభ్యత.
• సేంద్రియ ఎరువులు: బయోగ్యాస్ తయారీలో వెలువడే ‘బయో-స్లర్రీ’ని నాణ్యమైన సేంద్రియ ఎరువుగా ఉపయోగించవచ్చు.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• మంత్రిత్వ శాఖ: జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ (Minister of State: శ్రీ వి. సోమన్న).
• అనుబంధ పథకం: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ).
• కీలక పదం: ‘బయో-స్లర్రీ’ – ఇది ఎరువుల సరఫరా గొలుసును బలోపేతం చేస్తుంది.

---

ప్రధాన మంత్రి సహజ్ బిజిలీ హర్ ఘర్ యోజన (సౌభాగ్య)

దేశంలోని గ్రామీణ మరియు పట్టణ ప్రాంతాల్లోని విద్యుత్తు లేని అన్ని గృహాలకు విద్యుత్ కనెక్షన్లు అందించడానికి అక్టోబర్ 2017లో ఈ పథకాన్ని ప్రారంభించారు.

1. సౌభాగ్య పథకం పురోగతి

• లక్ష్యం: దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 300 లక్షల గృహాలకు విద్యుదీకరణ.
• సాధన: సౌభాగ్య కాలంలో 286 లక్షల గృహాలకు విద్యుత్ కనెక్షన్లు ఇచ్చారు.
• ప్రస్తుత స్థితి: 31.03.2019 నాటికి గుర్తించిన, విద్యుత్తు కోరుకున్న అన్ని గృహాలకు 100% విద్యుదీకరణ పూర్తయిందని రాష్ట్రాలు నివేదించాయి.
• నిధుల సేకరణ: REC (రూరల్ ఎలక్ట్రిఫికేషన్ కార్పొరేషన్) ద్వారా రూ. 2,950 కోట్లు మరియు DDUGJY కింద రూ. 21,159.30 కోట్లు సేకరించి వినియోగించారు.

2. రివాంప్డ్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ సెక్టార్ స్కీమ్ (RDSS)

విద్యుత్ పంపిణీ రంగంలో సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి మరియు వినియోగదారులకు నాణ్యమైన విద్యుత్ అందించడానికి ఈ కొత్త పథకాన్ని ప్రారంభించారు.

• మొత్తం మంజూరైన నిధులు: రూ. 2.62 లక్షల కోట్లు (మౌలిక సదుపాయాలు మరియు స్మార్ట్ మీటరింగ్ కోసం).
• గృహ విద్యుదీకరణ: RDSS కింద 13,65,139 గృహాలకు విద్యుదీకరణ కోసం రూ. 6,522 కోట్లు మంజూరయ్యాయి.
• లబ్ధిదారులు: ఇందులో ముఖ్యంగా కింద పేర్కొన్న వర్గాలకు ప్రాధాన్యతనిస్తారు:
  • PVTG: ఆదిమ తెగలు (PM-JANMAN కింద).
  • గిరిజన గృహాలు: ధర్తీ ఆబా జనజాతీయ గ్రామ్ ఉత్కర్ష్ అభియాన్ (DA-JGUA) కింద.
  • SC గృహాలు: PM-AJAY పథకం కింద.
  • సరిహద్దు గ్రామాలు: వైబ్రెంట్ విలేజ్ ప్రోగ్రామ్ (VVP) కింద.

3. తెలుగు రాష్ట్రాల గణాంకాలు (సౌభాగ్య కాలంలో):

• ఆంధ్రప్రదేశ్: 1,81,930 గృహాలు.
• తెలంగాణ: 5,15,084 గృహాలు.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• SAUBHAGYA పూర్తి పేరు: Pradhan Mantri Sahaj Bijli Har Ghar Yojana.
• మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర విద్యుత్ మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Power).
• ప్రస్తుత సహాయ మంత్రి: శ్రీ శ్రీపాద నాయక్.
• ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: యూనివర్సల్ హౌస్‌హోల్డ్ ఎలక్ట్రిఫికేషన్ (అందరికీ విద్యుత్ సౌకర్యం).
• PVTG ప్రాధాన్యత: RDSS ద్వారా వెనుకబడిన గిరిజన ప్రాంతాలకు విద్యుత్ అందించడం ప్రస్తుత ప్రాధాన్యత.

ప్రపంచ చిత్తడి నేలల దినోత్సవం 2026: ముఖ్యాంశాలు

చిత్తడి నేలలు (Wetlands) కేవలం పర్యావరణ వ్యవస్థలే కాకుండా సమాజాలు, సంస్కృతి మరియు జీవనోపాధికి మూలాధారాలని పేర్కొన్నారు.

1. 2026 వేడుకల వివరాలు

• తేదీ: ఫిబ్రవరి 2, 2026.
• ప్రధాన వేదిక: అసోలా భట్టి వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కేంద్రం (Asola Bhatti Wildlife Sanctuary), ఢిల్లీ.
• 2026 ఇతివృత్తం (Theme): “Wetlands and Traditional Knowledge: Celebrating Cultural Heritage” (చిత్తడి నేలలు మరియు సంప్రదాయ జ్ఞానం: సాంస్కృతిక వారసత్వ వేడుకలు).

2. భారతదేశంలో రామ్సర్ సైట్లు (Ramsar Sites)

• సంఖ్య పెరుగుదల: 2014లో 26గా ఉన్న రామ్సర్ సైట్ల సంఖ్య ప్రస్తుతం 98కి చేరింది.
• ఆసియాలో అగ్రస్థానం: అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన 98 చిత్తడి నేలలతో భారత్ ప్రస్తుతం ఆసియాలోనే అగ్రగామిగా ఉంది.

3. కీలక ప్రకటనలు & కార్యక్రమాలు

• సాంస్కృతిక అద్భుతాలు: రామ్సర్ సైట్ల యొక్క అంతర్లీన సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతను వివరించే ‘Cultural Wonders of Ramsar Sites’ అనే పత్రాన్ని విడుదల చేశారు.
• చిత్తడి నేలల మిత్రులు (Wetland Mitras): స్థానిక సమాజాల భాగస్వామ్యంతో చిత్తడి నేలలను రక్షించడంలో వీరు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు.
• పారావతి అర్గా పక్షుల సంరక్షణ కేంద్రం: ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని గొండా జిల్లాలో ఉన్న ఈ రామ్సర్ సైట్ యొక్క పర్యావరణ ప్రాముఖ్యతను వివరించే వీడియో టీజర్‌ను విడుదల చేశారు.
• స్వచ్ఛతా పఖ్వాడా 2025 అవార్డులు: నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీ (ఢిల్లీ), బొటానికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (కోల్‌కతా), జూలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (కోల్‌కతా) ఈ అవార్డులను అందుకున్నాయి.

4. నేపథ్యం (Background)

• రామ్సర్ కన్వెన్షన్: చిత్తడి నేలల పరిరక్షణ కోసం 1971 ఫిబ్రవరి 2న ఇరాన్‌లోని రామ్సర్ పట్టణంలో ఈ ఒప్పందం జరిగింది.
• భారతదేశం: భారత్ 1982 ఫిబ్రవరి 1న ఈ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• మంత్రి: శ్రీ భూపేందర్ యాదవ్ (కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల శాఖ).
• ఏక్ పేడ్ మా కే నామ్: ఈ కార్యక్రమంలో భాగంగా పర్యావరణ బాధ్యతను చాటుతూ మొక్కలు నాటే కార్యక్రమం చేపట్టారు.
• ఢిల్లీ లక్ష్యం: రాబోయే రెండేళ్లలో ఢిల్లీలోని జలవనరులను పునరుద్ధరించాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

సైన్స్ & టెక్నాలజీ బడ్జెట్ 2026-27: ‘వికసిత్ భారత్‘ దిశగా అడుగులు

ఈ బడ్జెట్ కేవలం ఒక ఏడాది కోసం కాకుండా, రాబోయే పాతికేళ్ల (generational roadmap) ప్రగతికి పునాది వేసేలా సాంకేతికత మరియు కృత్రిమ మేధ (AI) మేళవింపుతో రూపొందించబడింది.

1. బయోఫార్మా శక్తి (Biopharma SHAKTI)

భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ బయో-మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్ హబ్‌గా మార్చడమే దీని లక్ష్యం.

• కేటాయింపు: వచ్చే 5 ఏళ్లకు రూ. 10,000 కోట్లు.
• లక్ష్యం: బయోలాజిక్స్ మరియు బయోసిమిలర్స్ (అధునాతన మందులు) దేశీయంగా ఉత్పత్తి చేయడం.
• మౌలిక సదుపాయాలు: 3 కొత్త నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫార్మాస్యూటికల్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ రీసెర్చ్ (NIPER) సంస్థల ఏర్పాటు మరియు 7 పాత సంస్థల ఆధునీకరణ.
• క్లినికల్ ట్రయల్స్: దేశవ్యాప్తంగా 1,000కి పైగా గుర్తింపు పొందిన క్లినికల్ ట్రయల్ సైట్‌ల నెట్‌వర్క్ ఏర్పాటు.

2. అంతరిక్షం మరియు ఖగోళ శాస్త్రం (Space & Astrophysics)

భారతదేశ ఖగోళ పరిశోధనా సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి రెండు భారీ టెలిస్కోప్ ప్రాజెక్టులను ప్రకటించారు.

• 30-మీటర్ల నేషనల్ లార్జ్ ఆప్టికల్ టెలిస్కోప్: అంతర్జాతీయ సహకారంతో ఏర్పాటు.
• నేషనల్ లార్జ్ సోలార్ టెలిస్కోప్: లడఖ్‌లోని పాంగాంగ్ లేక్ (Pangong Lake) సమీపంలో దీనిని ఏర్పాటు చేయనున్నారు. ఇది భారత అంతరిక్ష మరియు సౌర మిషన్లకు (Aditya L1 వంటివి) మద్దతుగా నిలుస్తుంది.

3. నేషనల్ జియోస్పేషియల్ మిషన్ (National Geospatial Mission)

• వేదిక: ఇది ‘పీఎం గతి శక్తి’ (PM Gati Shakti) ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా అమలు చేయబడుతుంది.
• ఉద్దేశ్యం: శాటిలైట్లు, డ్రోన్లు మరియు అధునాతన మ్యాపింగ్ టూల్స్ ద్వారా పట్టణీకరణ, మౌలిక సదుపాయాల రూపకల్పన మరియు భూమి రికార్డుల నిర్వహణలో సాక్ష్యాధారిత ప్రణాళికలు (Evidence-based planning) రూపొందించడం.

4. క్లీన్ ఎనర్జీ మరియు మినరల్స్

• కార్బన్ క్యాప్చర్ (CCUS): పారిశ్రామిక డీకార్బనైజేషన్ కోసం రూ. 20,000 కోట్లు కేటాయించారు.
• అణుశక్తి (Nuclear Power): అణు విద్యుత్ ప్లాంట్ల కోసం దిగుమతి చేసుకునే భాగాలపై కస్టమ్స్ డ్యూటీ మినహాయింపును 2035 వరకు పొడిగించారు.
• క్రిటికల్ మినరల్స్: అరుదైన ఖనిజాల (Rare Earth Elements) కోసం ప్రత్యేక కారిడార్లను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం.

5. వ్యవసాయం మరియు ఆరోగ్యం

• AI ఇన్ అగ్రికల్చర్: రైతులకు సాంకేతిక సలహాలు అందించడానికి ‘భారత్-విస్తార్’ (Bharat-VISTAAR) వంటి బహుభాషా AI సాధనాలను ప్రవేశపెట్టనున్నారు.
• ఆరోగ్యం: క్యాన్సర్, డయాబెటిస్ మరియు మానసిక ఆరోగ్యానికి ప్రాధాన్యత. ఉత్తర భారతదేశంలో మానసిక ఆరోగ్యం కోసం కొత్త సూపర్-స్పెషాలిటీ సంస్థల ఏర్పాటు.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• బయోఫార్మా శక్తి పూర్తి పేరు: Strategy for Healthcare Advancement through Knowledge, Technology and Innovation.
• ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: ఐటి విప్లవం తర్వాత రాబోయే ‘బయో-రివల్యూషన్’ (Bio-Revolution) కోసం సిద్ధం కావడం.
• నీలి ఆర్థిక వ్యవస్థ (Blue Economy): సముద్ర తీర ప్రాంతాల్లో ఫిషింగ్ మరియు పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహించడానికి కొత్త విధానాలు.

PAIMANA: మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ

భారతదేశంలోని భారీ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల పురోగతిని పర్యవేక్షించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ సరికొత్త వెబ్ ఆధారిత వ్యవస్థను అమలు చేస్తోంది.

1. PAIMANA అంటే ఏమిటి?

• పూర్తి పేరు: Project Assessment Infrastructure Monitoring and Analytics for Nation-Building (పైమానా).
• ప్రారంభం: 25 సెప్టెంబర్, 2025 (ఇది పాత OCMS-2006 వ్యవస్థ స్థానంలో వచ్చింది).
• లక్ష్యం: రూ. 150 కోట్లు మరియు అంతకంటే ఎక్కువ ఖర్చుతో కూడిన కేంద్ర రంగ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల స్థితిగతులను పర్యవేక్షించడం.

2. ప్రధాన ప్రత్యేకతలు:

• వన్ డేటా వన్ ఎంట్రీ: డేటా నమోదులో జాప్యాన్ని తగ్గించడానికి ఈ పోర్టల్ DPIIT యొక్క ‘ఇంటిగ్రేటెడ్ ప్రాజెక్ట్ మానిటరింగ్ పోర్టల్’ (IPMP) తో అనుసంధానించబడింది.
• ఆటోమేషన్: API సాంకేతికత ద్వారా మంత్రిత్వ శాఖల నుండి సమాచారాన్ని స్వయంచాలకంగా సేకరిస్తుంది. రోడ్డు రవాణా, పెట్రోలియం మరియు బొగ్గు శాఖల ప్రాజెక్టులలో దాదాపు 60% సమాచారం ఆటోమేటిక్‌గా అప్‌డేట్ అవుతోంది.
• ఫ్లాష్ రిపోర్ట్స్: జూలై 2025 నుండి వెబ్-జనరేటెడ్ ఫ్లాష్ రిపోర్టులను ఈ పోర్టల్ ద్వారా ప్రచురిస్తున్నారు.

3. ప్రస్తుత గణాంకాలు (డిసెంబర్ 2025 నాటికి):

• ప్రాజెక్టుల సంఖ్య: దేశవ్యాప్తంగా 1,392 ప్రాజెక్టుల స్థితిగతులను ఇది ట్రాక్ చేస్తోంది.
• మంత్రిత్వ శాఖలు: ప్రస్తుతం 17 కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు/విభాగాలు దీని పరిధిలో ఉన్నాయి (ఇటీవల క్రీడల శాఖ మరియు కార్మిక శాఖలు చేరాయి).
• పెట్టుబడి: ఈ ప్రాజెక్టుల అసలు వ్యయం సుమారు ₹29.68 లక్షల కోట్లు, కాగా ఇప్పటివరకు ₹19.01 లక్షల కోట్లు ఖర్చు చేశారు.

4. ప్రాముఖ్యత:

• ఇది జాతీయ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి సంబంధించి ఒక కేంద్రీకృత డేటా రిపోజిటరీగా పనిచేస్తుంది.
• ‘వన్-క్లిక్’ అనలిటికల్ రిపోర్టుల ద్వారా పనితీరులో పారదర్శకత మరియు సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• మంత్రి: రావు ఇందర్జిత్ సింగ్ (కేంద్ర గణాంక మరియు కార్యక్రమ అమలు శాఖ సహాయ మంత్రి – స్వతంత్ర హోదా).
• వెబ్‌సైట్: ipm.mospi.gov.in.
• పర్యవేక్షణ పరిమితి: రూ. 150 కోట్లు అంతకంటే ఎక్కువ వ్యయం చేసే ప్రాజెక్టులు మాత్రమే.
• ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: డేటా ఖచ్చితత్వాన్ని పెంచడం మరియు ప్రాజెక్టులు సకాలంలో పూర్తయ్యేలా చూడటం.

SAIL మరియు RITES మధ్య ఒప్పందం: డీజిల్ లోకోమోటివ్ల లీజింగ్ & నిర్వహణ

భారత ప్రభుత్వ రంగానికి చెందిన రెండు దిగ్గజ సంస్థలు తమ కార్యకలాపాలను మరింత సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి ఈ ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నాయి.

1. ఒప్పందం ముఖ్యాంశాలు

• భాగస్వామ్య సంస్థలు: స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SAIL) మరియు రైల్ ఇండియా టెక్నికల్ అండ్ ఎకనామిక్ సర్వీస్ (RITES).
• లక్ష్యం: SAIL ప్లాంట్లు మరియు గనులలో లాజిస్టిక్స్ మరియు కార్యాచరణ సామర్థ్యాన్ని (Operational Efficiency) పెంచడం.
• ప్రధానాంశం: SAIL లోపల ఉన్న రైల్ నెట్‌వర్క్‌లోని డీజిల్ లోకోమోటివ్‌ల (రైలు ఇంజన్లు) నిర్వహణ మరియు అవసరమైన చోట లీజింగ్ సదుపాయాలను RITES కల్పిస్తుంది.

2. సంస్థల హోదా

• SAIL: ఇది ఒక మహారత్న సెంట్రల్ పబ్లిక్ సెక్టర్ ఎంటర్‌ప్రైజ్ (CPSE).
• RITES: ఇది ఒక నవరత్న సెంట్రల్ పబ్లిక్ సెక్టర్ ఎంటర్‌ప్రైజ్ (CPSE).

3. అవశ్యకత మరియు ప్రయోజనాలు

• రవాణా వ్యవస్థ: SAIL తన ప్లాంట్లు మరియు గనుల పరిధిలో ముడి పదార్థాల సరఫరా మరియు ఫినిష్డ్ ప్రొడక్ట్స్ రవాణా కోసం సొంత మినీ రైల్ నెట్‌వర్క్‌ను నిర్వహిస్తుంది.
• నైపుణ్యం: భారతీయ రైల్వేలు విద్యుత్ లోకోమోటివ్‌ల వైపు మళ్లుతున్న తరుణంలో, డీజిల్ ఇంజన్ల నిర్వహణలో RITES వద్ద ఉన్న నైపుణ్యం మరియు విడిభాగాల లభ్యత SAIL కు ఎంతో కీలకం.
• సామర్థ్యం: ఈ సహకారం వల్ల ఖర్చు తగ్గుతుంది, ఉత్పత్తి సామర్థ్యం పెరుగుతుంది మరియు పర్యావరణ కాలుష్యాన్ని (Carbon Footprint) తగ్గించడానికి దోహదపడుతుంది.

---

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన బిట్స్:

• SAIL ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్ (ఆపరేషన్స్): శ్రీ పి.కె. బైసాఖియా.
• RITES ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్ (టెక్నికల్ సర్వీసెస్): శ్రీ సందీప్ జైన్.
• ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: ఉక్కు ఉత్పత్తిలో లాజిస్టిక్స్ అడ్డంకులను తొలగించి సజావుగా రవాణా సాగించడం.