Daily Current Affairs in Telugu: 11th & 12th February 2026 | ముఖ్యమైన కరెంట్ అఫైర్స్

NHRC – మేఘాలయ బొగ్గు గని పేలుడు ఘటన

ముఖ్యాంశాలు:

• ఘటన: మేఘాలయలోని తూర్పు జైంతియా హిల్స్ జిల్లా, థాంగ్‌స్కాయ్ ప్రాంతంలో గల ఒక అక్రమ బొగ్గు గనిలో 2026, ఫిబ్రవరి 5న పేలుడు సంభవించింది.
• నష్టం: ఈ ప్రమాదంలో 18 మంది కార్మికులు మరణించగా, మరికొందరు గనిలో చిక్కుకుపోయినట్లు సమాచారం.
• NHRC చర్య: పత్రికా కథనాల ఆధారంగా ఈ ఘటనను మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనగా పరిగణిస్తూ, కమిషన్ సుమోటో (Suo Motu) గా కేసు స్వీకరించింది.

జారీ చేసిన నోటీసులు:

NHRC ఈ క్రింది అధికారులకు నోటీసులు జారీ చేస్తూ రెండు వారాల్లోగా వివరణాత్మక నివేదిక సమర్పించాలని ఆదేశించింది:

1. మేఘాలయ ప్రభుత్వ ముఖ్య కార్యదర్శి (Chief Secretary).
2. మేఘాలయ డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్ (DGP).

నివేదికలో ఉండవలసిన అంశాలు:

• ప్రస్తుతం కొనసాగుతున్న సహాయక చర్యల (Rescue operations) స్థితిగతులు.
• మృతుల కుటుంబాలకు అందించిన నష్టపరిహారం వివరాలు.
• పోలీసుల దర్యాప్తు పురోగతి.
• భవిష్యత్తులో ఇటువంటి అక్రమ గనులు, ప్రమాదాలు జరగకుండా ప్రభుత్వం తీసుకున్న/తీసుకోబోయే నివారణ చర్యలు.

పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా గమనిక:

• NHRC (National Human Rights Commission): ఇది ఒక చట్టబద్ధమైన సంస్థ (Statutory Body), 1993 అక్టోబర్ 12న స్థాపించబడింది.
• సుమోటో (Suo Motu): బాధితులు ఫిర్యాదు చేయకపోయినా, పత్రికలు లేదా ఇతర మూలాల ద్వారా విషయం తెలుసుకుని కమిషన్ స్వయంగా విచారణ చేపట్టడం.

భారత న్యాయవ్యవస్థలో AI: సాంకేతికత – పరిపాలన

1. ఇ–కోర్ట్స్ ప్రాజెక్ట్ (e-Courts Project):

• దశ-III (Phase III): 2023లో ప్రారంభమైంది. దీని కోసం ప్రభుత్వం ₹7,210 కోట్లు కేటాయించింది.
• లక్ష్యం: న్యాయ ప్రక్రియను మరింత పారదర్శకంగా, వేగంగా మరియు ప్రజలకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడం. ఇందులో AI, మెషిన్ లెర్నింగ్ (ML), బ్లాక్‌చైన్ వంటి సాంకేతికతలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

2. కీలకమైన AI సాధనాలు (Tools):

న్యాయస్థానాల్లో ప్రస్తుతం వినియోగంలో ఉన్న లేదా పైలట్ దశలో ఉన్న ముఖ్యమైన AI అప్లికేషన్లు:

సాధనం (Tool)	ఉపయోగం (Purpose)
SUPACE	సుప్రీంకోర్టులో కేసుల విశ్లేషణ, సంబంధిత తీర్పుల (Precedents) గుర్తింపు కోసం.
SUVAS	తీర్పులను ఇంగ్లీష్ నుండి 18 ప్రాంతీయ భాషల్లోకి అనువదించే సాఫ్ట్‌వేర్.
LegRAA	న్యాయమూర్తులకు లీగల్ రీసెర్చ్‌లో సహాయపడే అసిస్టెంట్.
ASR-SHRUTI	కోర్టు వాదనలను ‘వాయిస్-టు-టెక్స్ట్’ (Voice-to-Text) రూపంలోకి మార్చే సాధనం.
Digital Courts 2.1	న్యాయమూర్తుల కోసం డిజిటల్ నోట్స్, ట్రాన్స్‌క్రిప్షన్ సౌకర్యాలు కల్పించే వ్యవస్థ.

3. నేర విచారణ వ్యవస్థలో సంస్కరణలు (ICJS):

• ICJS (Inter-operable Criminal Justice System): పోలీస్, కోర్టులు, జైళ్లు, ఫోరెన్సిక్ ల్యాబ్‌లను ఒకే డేటాబేస్‌తో అనుసంధానించే వ్యవస్థ.
• NAFIS: జాతీయ స్థాయిలో వేలిముద్రల గుర్తింపు కోసం 1.23 కోట్ల రికార్డులతో కూడిన సెంట్రలైజ్డ్ రిపోజిటరీ.
• e-Sakshya: సాక్ష్యాలను డిజిటల్ రూపంలో భద్రపరిచే ప్లాట్‌ఫారమ్.

4. ప్రాముఖ్యత మరియు పరిమితులు:

• సహాయక పాత్ర: AI అనేది న్యాయమూర్తుల నిర్ణయాలకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు, కేవలం సహాయకారి (Enabler) మాత్రమే. తుది నిర్ణయం ఎప్పుడూ మానవ మేధస్సు (Judicial decision-making) తోనే జరుగుతుంది.
• పారదర్శకత: రాజ్యాంగ ధర్మాసనాల వాదనలను రియల్ టైమ్ ట్రాన్స్‌క్రిప్షన్ ద్వారా బహిరంగపరచడం వల్ల పారదర్శకత పెరుగుతుంది.
• భాషా అడ్డంకుల తొలగింపు: eSCR (Electronic Supreme Court Reports) పోర్టల్ ద్వారా తీర్పులు ప్రాంతీయ భాషల్లో సామాన్యులకు అందుబాటులోకి వస్తున్నాయి.

పోటీ పరీక్షల కోసం క్విక్ బిట్స్:

• e-Courts అనేది మిషన్ మోడ్ ప్రాజెక్ట్ (MMP).
• SUVAS పూర్తి పేరు: Supreme Court Vidhik Anuvaad Software.
• SUPACE పూర్తి పేరు: Supreme Court Portal for Assistance in Court Efficiency.
• న్యాయస్థానాల్లో AI వినియోగాన్ని పర్యవేక్షించడానికి సుప్రీంకోర్టు ఒక AI కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.

భారతదేశంలో హై–స్పీడ్ రైల్ కారిడార్లు

1. నేపథ్యం మరియు బడ్జెట్ కేటాయింపులు:

• కేంద్ర బడ్జెట్ 2026-27: భారత రైల్వే రంగానికి రికార్డు స్థాయిలో ₹2,78,000 కోట్లు కేటాయించారు.
• ఇందులో భాగంగా దేశవ్యాప్తంగా 7 కొత్త హై–స్పీడ్ రైల్ కారిడార్లను ప్రకటించారు.
• ఈ ప్రాజెక్టుల మొత్తం అంచనా వ్యయం సుమారు ₹16 లక్షల కోట్లు మరియు మొత్తం పొడవు సుమారు 4,000 కిలోమీటర్లు.

2. ప్రతిపాదిత 7 హై–స్పీడ్ రైల్ కారిడార్లు:

కారిడార్ (Corridor)	అంచనా ప్రయాణ సమయం
ఢిల్లీ – వారణాసి	~3 గంటల 50 నిమిషాలు
వారణాసి – పాట్నా – సిలిగురి	~2 గంటల 55 నిమిషాలు
చెన్నై – బెంగళూరు	~1 గంట 13 నిమిషాలు
బెంగళూరు – హైదరాబాద్	~2 గంటలు
చెన్నై – హైదరాబాద్	~2 గంటల 55 నిమిషాలు
ముంబై – పూణే	~48 నిమిషాలు
పూణే – హైదరాబాద్	~1 గంట 55 నిమిషాలు

3. ముంబై – అహ్మదాబాద్ హై–స్పీడ్ రైల్ (MAHSR):

ఇది భారతదేశపు మొదటి హై-స్పీడ్ రైల్ ప్రాజెక్ట్.

• నిర్వహణ: నేషనల్ హై స్పీడ్ రైల్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (NHSRCL).
• దూరం: 508 కిలోమీటర్లు.
• వేగం: గంటకు 320 కి.మీ.
• ప్రయాణ సమయం: 2 గంటల 7 నిమిషాలకు తగ్గుతుంది.
• ప్రత్యేకత: ఇందులో 12 స్టేషన్లు ఉంటాయి, ఇవి మల్టీ-మోడల్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ హబ్‌లుగా పనిచేస్తాయి.

4. హై–స్పీడ్ రైల్ (HSR) అంటే ఏమిటి?

• వేగం: సాధారణంగా గంటకు 250 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ వేగంతో ప్రయాణించే రైలు వ్యవస్థ.
• ప్రత్యేక ట్రాక్: ఇవి సాధారణ రైల్వే ట్రాక్‌లపై కాకుండా, ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన (Dedicated) కారిడార్లలో నడుస్తాయి.
• సాంకేతికత: అధునాతన సిగ్నలింగ్, రోలింగ్ స్టాక్ మరియు భద్రతా ప్రమాణాలను కలిగి ఉంటాయి.

పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యాంశాలు:

• నేషనల్ రైల్ ప్లాన్ (NRP): 2030 నాటికి భారత రైల్వే నెట్‌వర్క్ అభివృద్ధికి రూపొందించిన వ్యూహాత్మక పత్రం.
• దక్షిణ భారతదేశపు డైమండ్ క్వాడ్రిలేటరల్: హైదరాబాద్, బెంగళూరు, చెన్నైలను కలుపుతూ హై-స్పీడ్ కనెక్టివిటీని మెరుగుపరచడం.
• పర్యావరణం: ఇది రోడ్డు మరియు విమాన ప్రయాణాలతో పోలిస్తే తక్కువ కర్బన ఉద్గారాలను విడుదల చేసే స్థిరమైన రవాణా మార్గం.

భారతదేశంలో మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ: కీలక అడుగులు

1. బడ్జెట్ 2026-27 ముఖ్యాంశాలు:

• NIMHANS-2 ఏర్పాటు: ఉత్తర భారతదేశంలో మొట్టమొదటి జాతీయ మానసిక ఆరోగ్య సంస్థను (NIMHANS-2) ఏర్పాటు చేయనున్నారు. ఇది బెంగళూరులోని NIMHANS నమూనాలో పనిచేస్తుంది.
• సంస్థల ఆధునీకరణ: రాంచీ మరియు తేజ్‌పూర్‌లలోని ప్రముఖ మానసిక ఆరోగ్య సంస్థలను రీజినల్ అపెక్స్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ (ప్రాంతీయ అత్యున్నత సంస్థలు)గా అప్‌గ్రేడ్ చేస్తారు.
• ఎమర్జెన్సీ కేంద్రాలు: ప్రతి జిల్లా ఆసుపత్రిలో అత్యవసర మరియు ట్రామా కేర్ (Emergency and Trauma Care) సెంటర్లను ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదించారు.

2. కీలక చట్టాలు మరియు విధానాలు:

• మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ చట్టం, 2017: ఇది ప్రతి వ్యక్తికి సరసమైన ధరకే నాణ్యమైన మానసిక చికిత్స పొందే హక్కును కల్పిస్తుంది. ముఖ్యంగా, ఆత్మహత్యాయత్నాన్ని నేరంగా పరిగణించకుండా చికిత్సకు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
• జాతీయ ఆరోగ్య విధానం, 2017: మానసిక ఆరోగ్యాన్ని జాతీయ ప్రాధాన్యతగా గుర్తించి, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాల ద్వారా సేవలను అందించడంపై దృష్టి పెట్టింది.

3. డిజిటల్ మరియు కమ్యూనిటీ కార్యక్రమాలు:

• Tele-MANAS (టెలి–మానస్): 2022లో ప్రారంభమైన 24×7 ఉచిత హెల్ప్‌లైన్ (14416). ఇప్పటివరకు 33 లక్షలకు పైగా కాల్స్ స్వీకరించింది. ఇది 20 భాషల్లో అందుబాటులో ఉంది.
• ఆయుష్మాన్ భారత్: ఆయుష్మాన్ ఆరోగ్య మందిరాల ద్వారా ప్రాథమిక స్థాయిలోనే మానసిక ఆరోగ్య సేవలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. PM-JAY పథకం కింద 22 రకాల మానసిక చికిత్సలకు నగదు రహిత సదుపాయం ఉంది.
• జాతీయ ఆత్మహత్య నివారణ వ్యూహం (NSPS): 2030 నాటికి దేశంలో ఆత్మహత్యల మరణాల రేటును 10% తగ్గించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

4. మౌలిక సదుపాయాలు:

• ప్రస్తుతం భారత్ లో 47 ప్రభుత్వ మానసిక ఆసుపత్రులు ఉన్నాయి.
• AI చాట్‌బాట్ ‘అస్మి‘ (Asmi): తక్షణ సమాచారం మరియు మానసిక సహాయం కోసం టెలి-మానస్ ద్వారా దీనిని పరిచయం చేశారు.

పోటీ పరీక్షల కోసం ముఖ్యాంశాలు:

• NIMHANS (బెంగళూరు): 2024లో ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) నుండి నెల్సన్ మండేలా అవార్డు పొందింది.
• జిల్లా మానసిక ఆరోగ్య కార్యక్రమం (DMHP): ఇది కర్ణాటకలోని ‘బళ్లారి మోడల్‘ ఆధారంగా 1996లో ప్రారంభమైంది. ప్రస్తుతం 767 జిల్లాల్లో అమలవుతోంది.
• NIMHANS-2: ఉత్తర భారతదేశంలో తొలిసారిగా ఏర్పాటు కానున్న జాతీయ స్థాయి మానసిక ఆరోగ్య సంస్థ.

నీతి ఆయోగ్ నివేదిక: వికసిత్ భారత్ @ 2047 మరియు నెట్ జీరో @ 2070

ముఖ్య ఉద్దేశ్యం:

గౌరవ ప్రధానమంత్రి ఆశయమైన 2047 నాటికి వికసిత్ భారత్ (అభివృద్ధి చెందిన భారత్) లక్ష్యాన్ని చేరుకుంటూనే, 2070 నాటికి నెట్ జీరో (కర్బన ఉద్గారాల నికర సున్నా) సాధించడానికి అవసరమైన వివిధ రంగాల వ్యూహాలను ఈ నివేదికలు వివరిస్తాయి.

కీలక రంగాల వారీగా ముఖ్యాంశాలు:

1. భవన నిర్మాణం (Buildings – Vol. 5):

• అవకాశం: 2070 నాటికి అందుబాటులో ఉండబోయే భవన సముదాయాలలో 86% ఇంకా నిర్మించబడాల్సి ఉంది.
• సవాళ్లు: ప్రస్తుతం 10% గా ఉన్న ఎయిర్ కండీషనర్ల (AC) వినియోగం 2070 నాటికి 80% పైగా పెరగనుంది.
• వ్యూహం: విద్యుత్ ఆదా చేసే ఉపకరణాలు, మెరుగైన భవన నమూనాలు (Passive design) మరియు తక్కువ కర్బన ఉద్గారాలను ఇచ్చే నిర్మాణ సామాగ్రిని వాడాలి.

2. వ్యవసాయం (Agriculture – Vol. 6):

• ప్రాధాన్యత: వ్యవసాయం ఉద్గారాలకు మూలమే కాకుండా, వాటిని గ్రహించే శక్తి (Sink) కూడా కలిగి ఉంటుంది.
• వ్యూహం: ‘స్ట్రాటజిక్ సీక్వెన్సింగ్’ ద్వారా ముందుగా సూక్ష్మ సాగు (Micro-irrigation) మరియు ఎరువుల వినియోగ సామర్థ్యాన్ని పెంచి రైతు ఆదాయాన్ని వృద్ధి చేయాలి.
• ప్రయోజనం: కార్బన్ క్రెడిట్స్ ద్వారా రైతులకు అదనపు ఆదాయం పొందే అవకాశం ఉంది.

3. వ్యర్థాల నిర్వహణ (Waste – Vol. 8):

• లక్ష్యం: 2047 నాటికి 100% ఇంటింటికీ చెత్త సేకరణ (Door-to-door collection) మరియు మురుగునీటి శుద్ధి సాధించాలి.
• వ్యూహం: వ్యర్థాల నుండి శక్తిని (Waste-to-Energy) తయారు చేయడం, బయో-మెథనేషన్ ద్వారా Bio-CNG మరియు కంపోస్ట్ ఉత్పత్తి చేయడం. ఇది ‘సర్క్యులర్ ఎకానమీ’ (వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ) కు దోహదపడుతుంది.

4. సామాజిక ప్రభావం (Social Implications – Vol. 11):

• మానవ కేంద్రిత అభివృద్ధి: నెట్ జీరో ప్రయాణం కేవలం సాంకేతిక మార్పు మాత్రమే కాదు, ఇది ఉపాధి, వలసలు మరియు భూ వినియోగంలో మార్పులు తెస్తుంది.
• ఆరోగ్యం: వాయు కాలుష్యం తగ్గడం వల్ల ప్రజల ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతుంది. వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే (Climate-ready) ఆరోగ్య వ్యవస్థలను నిర్మించాలి.

పోటీ పరీక్షల కోసం క్విక్ పాయింట్స్:

• వికసిత్ భారత్ లక్ష్యం: 2047 (భారత స్వాతంత్ర్య శతాబ్ది వేడుకల నాటికి).
• నెట్ జీరో లక్ష్యం: 2070.
• మిషన్ LiFE: పర్యావరణానికి అనుకూలమైన జీవనశైలిని ప్రోత్సహించడం.
• నివేదిక విడుదల చేసిన వారు: డాక్టర్ రమేష్ చంద్ (సభ్యులు, నీతి ఆయోగ్), బి.వి.ఆర్. సుబ్రహ్మణ్యం (CEO, నీతి ఆయోగ్).

అంతర్జాతీయ విజ్ఞాన శాస్త్ర మహిళా మరియు బాలికల దినోత్సవం (ఫిబ్రవరి 11)

ముఖ్య విశేషాలు:

• తేదీ: ప్రతి ఏటా ఫిబ్రవరి 11న జరుపుకుంటారు.
• ఉద్దేశ్యం: సైన్స్, టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ మరియు మ్యాథమెటిక్స్ (STEM) రంగాలలో మహిళల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం మరియు లింగ వివక్షను తొలగించడం.
• మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి శాఖ (ప్రస్తుత మంత్రి: శ్రీమతి అన్నపూర్ణా దేవి).

గుర్తుంచుకోవాల్సిన భారతీయ మహిళా శాస్త్రవేత్తలు:

పరీక్షల్లో అడిగే అవకాశం ఉన్న కొందరు ప్రముఖులు:

• టెస్సీ థామస్ (Tessy Thomas): ‘మిస్సైల్ ఉమెన్ ఆఫ్ ఇండియా’ (అగ్ని-4 ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్).
• రీతూ కరిధాల్ (Ritu Karidhal): ‘రాకెట్ ఉమెన్ ఆఫ్ ఇండియా’ (మంగళయాన్, చంద్రయాన్-2లో కీలక పాత్ర).
• గగన్‌దీప్ కాంగ్ (Gagandeep Kang): రాయల్ సొసైటీకి ఎంపికైన మొదటి భారతీయ మహిళా శాస్త్రవేత్త.
• ఆనందీబాయి జోషి: భారతదేశపు మొదటి మహిళా వైద్యురాలు.

ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహక పథకాలు (STEM రంగంలో):

1. విజ్ఞాన్ జ్యోతి (Vigyan Jyoti): ఉన్నత పాఠశాల స్థాయి బాలికల్లో సైన్స్ పట్ల ఆసక్తిని పెంచడానికి.
2. KIRAN Scheme: మహిళా శాస్త్రవేత్తల కెరీర్‌లో ఎదురయ్యే సవాళ్లను పరిష్కరించడానికి (DST ప్రారంభించింది).
3. CURIE: మహిళా విశ్వవిద్యాలయాలలో పరిశోధన మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచడానికి.
4. GATI (Gender Advancement for Transforming Institutions): విద్యా సంస్థల్లో లింగ సమానత్వాన్ని కొలిచే ఫ్రేమ్‌వర్క్.

మిషన్ శక్తి & సైబర్ రక్షణ: ముఖ్యమైన అంశాలు

1. మిషన్ శక్తి (Mission Shakti):

• ఇది కేంద్ర మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (MWCD) ద్వారా అమలు చేయబడుతున్న సమగ్ర పథకం.
• లక్ష్యం: మహిళల భద్రత, రక్షణ మరియు సాధికారత (Safety, Security & Empowerment).
• వన్ స్టాప్ సెంటర్లు (OSC): సైబర్ వేధింపులకు గురైన మహిళలకు చట్టపరమైన సాయం, కౌన్సెలింగ్ మరియు టెక్-సపోర్ట్ ఇక్కడ లభిస్తుంది.

2. సైబర్ రక్షణ వ్యవస్థ (Reporting Mechanisms):

• నేషనల్ సైబర్ క్రైమ్ రిపోర్టింగ్ పోర్టల్: www.cybercrime.gov.in
• హెల్ప్‌లైన్ నంబర్: 1930 (సైబర్ నేరం జరిగిన వెంటనే సంప్రదించాల్సిన నంబర్).
• CCPWC పథకం: ‘నిర్భయ నిధి’ కింద మహిళలు మరియు పిల్లలపై సైబర్ నేరాల నివారణ కోసం ఈ పథకం అమలు అవుతోంది.

3. ఐటీ (IT) చట్టం, 2000 – ముఖ్యమైన సెక్షన్లు:

• సెక్షన్ 66C: గుర్తింపు చోరీ (Identity Theft).
• సెక్షన్ 66D: నకిలీ ప్రొఫైల్స్ ద్వారా మోసం చేయడం (Impersonation).
• సెక్షన్ 66E: వ్యక్తిగత గోప్యత ఉల్లంఘన (అనుమతి లేకుండా చిత్రాలు/వీడియోలు తీయడం).
• సెక్షన్ 67 & 67A: అసభ్యకరమైన/లైంగిక కంటెంట్‌ను ప్రచురించడం.
• సెక్షన్ 69A: చట్టవిరుద్ధమైన కంటెంట్‌ను బ్లాక్ చేసే అధికారం.

4. ఐటీ నియమాలు (IT Rules), 2021 & సవరణలు:

• 24 గంటల నిబంధన: నగ్నత్వం లేదా NCII (అనుమతి లేని చిత్రాలు) కి సంబంధించిన ఫిర్యాదు వచ్చిన 24 గంటల్లోగా సోషల్ మీడియా సంస్థలు ఆ కంటెంట్‌ను తొలగించాలి.
• దీప్‌ఫేక్స్ (Deepfakes): కృత్రిమ మేధ (AI) ద్వారా సృష్టించే నకిలీ కంటెంట్‌ను నిరోధించడానికి 2021 నియమాలను ప్రభుత్వం సవరించింది.
• ఫిర్యాదుల పరిష్కారం: ప్రతి సంస్థ ఒక ‘గ్రీవెన్స్ ఆఫీసర్’ను నియమించాలి మరియు ‘గ్రీవెన్స్ అప్పిలేట్ కమిటీల (GAC)’ ద్వారా అప్పీల్ చేసుకునే అవకాశం ఉంటుంది.

5. డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ (DPDP) చట్టం, 2023:

• ఇది వ్యక్తుల డిజిటల్ డేటా వినియోగాన్ని నియంత్రిస్తుంది.
• అంగీకారం (Consent): డేటాను వాడుకోవడానికి కచ్చితంగా వ్యక్తి అనుమతి తీసుకోవాలి.
• పిల్లల రక్షణ: పిల్లల డేటా కోసం తల్లిదండ్రుల అనుమతి తప్పనిసరి.

6. రాజ్యాంగ అంశం (Constitutional Aspect):

• 7వ షెడ్యూల్: “పోలీస్” మరియు “ప్రజారోగ్యం/శాంతి” అనేవి రాష్ట్ర జాబితా (State List) కింద ఉంటాయి. కాబట్టి సైబర్ నేరాల నివారణ మరియు విచారణ ప్రాథమికంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల బాధ్యత.

క్విక్ రివిజన్ (Quick Revision):

• మిషన్ శక్తి: బాధితుల కేంద్రంగా సాగే సమగ్ర విధానం.
• ఐటీ చట్టం 2000: సైబర్ నేరాలకు సంబంధించిన ప్రధాన చట్టం.
• DPDP చట్టం 2023: గోప్యత మరియు డేటా రక్షణపై దృష్టి పెడుతుంది.
• నేషనల్ సైబర్ క్రైమ్ పోర్టల్: కేంద్రీకృత ఫిర్యాదుల వ్యవస్థ.

మహిళా భద్రత – ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు

1. రాజ్యాంగపరమైన అంశం (Constitutional Framework):

• ఏడవ షెడ్యూల్ (7th Schedule): భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం “పోలీస్” (Police) మరియు “ప్రజా శాంతి” (Public Order) అనేవి రాష్ట్ర జాబితా (State List) కిందకు వస్తాయి.
• కాబట్టి, మహిళలపై జరిగే నేరాల విచారణ మరియు చట్ట అమలులో ప్రాథమిక బాధ్యత రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలదే. కేంద్రం విధానపరమైన మద్దతు మరియు నిధులు అందిస్తుంది.

2. 15వ ఆర్థిక సంఘం కాలంలో ముఖ్యమైన మిషన్లు:

కేంద్ర మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (MWCD) మూడు ప్రధాన పథకాలను అమలు చేస్తోంది:

1. మిషన్ శక్తి (Mission Shakti): మహిళల రక్షణ మరియు సాధికారత కోసం.
2. సాక్షం అంగన్‌వాడీ & పోషణ్ 2.0: పోషకాహారం మరియు ఆరోగ్యం మెరుగుపరచడానికి.
3. మిషన్ వాత్సల్య: క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో ఉన్న పిల్లల రక్షణ మరియు సంక్షేమం కోసం.

3. మిషన్ శక్తి (Mission Shakti) – లోతైన విశ్లేషణ:

ఇది రెండు విభాగాలుగా విభజించబడింది:

• సంబల్ (Sambal): మహిళల భద్రత మరియు రక్షణ కోసం (ఉదా: OSC, హెల్ప్‌లైన్).
• సామర్థ్య (Samarthya): మహిళల సాధికారత కోసం (ఉదా: శక్తి సదన్, సఖి నివాస్).

A. వన్ స్టాప్ సెంటర్ (One Stop Centre – OSC):

• ప్రారంభం: ఏప్రిల్ 1, 2015.
• సేవలు: వైద్య సహాయం, న్యాయ సహాయం, తాత్కాలిక ఆశ్రయం, పోలీస్ సాయం మరియు కౌన్సెలింగ్ ఒకే చోట లభిస్తాయి.
• నిధులు: కేంద్ర ప్రభుత్వం 100% ఆర్థిక సహాయం అందిస్తుంది.
• గణాంకాలు: ఫిబ్రవరి 9, 2026 నాటికి దేశవ్యాప్తంగా 896 OSCలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
• బస (Stay): సాధారణంగా 5 రోజులు. అవసరమైతే సెంటర్ అడ్మినిస్ట్రేటర్ 10 రోజుల వరకు, జిల్లా నోడల్ ఆఫీసర్ మరో 10 రోజులు (మొత్తం 20 రోజులు) పొడిగించవచ్చు.

B. శక్తి సదన్ (Shakti Sadan):

• గతంలో ఉన్న ‘స్వధార్ గృహ’ (Swadhar Greh) మరియు ‘ఉజ్వల’ (Ujjawala – అక్రమ రవాణా బాధితుల కోసం) పథకాలను కలిపి ‘శక్తి సదన్’గా మార్చారు.
• ఇది కష్టాల్లో ఉన్న మహిళలకు మరియు అక్రమ రవాణా నుండి రక్షించబడిన వారికి పునరావాసం కల్పిస్తుంది.

4. డిజిటల్ గవర్నెన్స్ & పారదర్శకత:

• మిషన్ శక్తి డాష్‌బోర్డ్: 22 జనవరి 2025న ప్రారంభించబడింది. దీని ద్వారా OSC లొకేషన్లు మరియు అపాయింట్‌మెంట్లు బుక్ చేసుకోవచ్చు.
• మొబైల్ అప్లికేషన్: బహుభాషా సౌకర్యంతో డిజిటల్ సాధనాలను మహిళలకు అందుబాటులోకి తెచ్చారు.

5. ముఖ్యమైన హెల్ప్‌లైన్ నంబర్లు (Match the Following కోసం ఇంపార్టెంట్):

హెల్ప్‌లైన్	సేవల వివరాలు
181	మహిళా హెల్ప్‌లైన్ (Women Helpline)
1098	చైల్డ్ హెల్ప్‌లైన్ (Child Helpline)
112	ఎమర్జెన్సీ రెస్పాన్స్ సపోర్ట్ సిస్టమ్ (ERSS)
15100	NALSA ఉచిత న్యాయ సహాయం
1930	నేషనల్ సైబర్ క్రైమ్ హెల్ప్‌లైన్
14416	టెలి-మానస్ (మానసిక ఆరోగ్యం)

పరీక్షలకు ఉపయోగపడే క్విక్ పాయింట్స్:

• PWDVA, 2005: గృహ హింస నుండి మహిళల రక్షణ చట్టం. దీని కింద దేశవ్యాప్తంగా 2,431 మంది ప్రొటెక్షన్ ఆఫీసర్లు (POs) పనిచేస్తున్నారు.
• నిధుల విడుదల: PFMS (Public Financial Management System) మరియు SNA SPARSH ద్వారా రాష్ట్రాలకు నిధులు అందుతాయి.
• మంత్రి: శ్రీమతి సావిత్రి ఠాకూర్ (మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి శాఖ సహాయ మంత్రి).

ST జాబితాలో చేర్పు – బడగ సామాజిక వర్గం

1. ST జాబితా సవరణ ప్రక్రియ (Modalities):

భారత ప్రభుత్వం జూన్ 15, 1999న (తరువాత 2002, 2022లో సవరించబడిన) ప్రామాణిక పద్ధతులను రూపొందించింది. దీని ప్రకారం ఒక కులాన్ని ST జాబితాలో చేర్చాలంటే ఈ క్రింది దశలు అవసరం:

1. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం: సంబంధిత రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మానవజాతి శాస్త్ర నివేదిక (Ethnographic Report)తో కూడిన సిఫార్సును కేంద్రానికి పంపాలి.
2. రిజిస్ట్రార్ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా (RGI): కేంద్రం ఆ సిఫార్సును RGI పరిశీలనకు పంపుతుంది. RGI ఆమోదం తప్పనిసరి.
3. నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ షెడ్యూల్డ్ ట్రైబ్స్ (NCST): RGI ఆమోదించిన తర్వాత NCST కూడా దీనిని ధృవీకరించాలి.
4. పార్లమెంటు చట్టం: పై రెండు సంస్థల ఆమోదం పొందిన తర్వాత మాత్రమే పార్లమెంటులో చట్ట సవరణ ద్వారా జాబితాలో చేరుస్తారు.

2. బడగ సామాజిక వర్గం – ప్రస్తుత స్థితి:

• రాష్ట్రం: తమిళనాడు (నీలగిరి ప్రాంతం).
• ప్రతిపాదన: జనవరి 2021లో తమిళనాడు ప్రభుత్వం బడగలను ST జాబితాలో చేర్చాలని ప్రతిపాదించింది.
• RGI నిర్ణయం: జూన్ 2022లో రిజిస్ట్రార్ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియా (RGI) ఈ ప్రతిపాదనను మద్దతు ఇవ్వలేదు (తిరస్కరించింది).
• న్యాయస్థానం జోక్యం: మద్రాస్ హైకోర్టులో దాఖలైన పిటిషన్‌ను కోర్టు కొట్టివేసింది. RGI నిర్ణయాన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆమోదించినందున, మళ్ళీ ప్రతిపాదన పంపమని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించలేమని కోర్టు పేర్కొంది.

3. సంబంధిత రాజ్యాంగ అధికరణలు:

• ఆర్టికల్ 342: రాష్ట్రపతి ఆయా రాష్ట్రాల గవర్నర్లతో సంప్రదించి, నిర్దిష్ట తెగలను STలుగా ప్రకటించే అధికారాన్ని కలిగి ఉంటారు.
• ఆర్టికల్ 338A: నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ షెడ్యూల్డ్ ట్రైబ్స్ (NCST) గురించి తెలుపుతుంది.

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన పాయింట్లు:

• బడగలు ఎక్కడ ఉంటారు?: తమిళనాడులోని నీలగిరి పర్వత ప్రాంతాల్లో నివసించే ఒక వ్యవసాయక సామాజిక వర్గం.
• RGI పాత్ర: కులాల సామాజిక-సాంస్కృతిక లక్షణాలను పరిశీలించి అవి గిరిజన లక్షణాలకు సరిపోతాయో లేదో నిర్ణయించే కీలక సంస్థ.

ప్రధాన మంత్రి జనజాతీయ ఉన్నత్ గ్రామ్ అభియాన్ (PM-JUGA)

ప్రభుత్వం దీనిని గతంలో ధర్తీ ఆబా జనజాతీయ గ్రామ్ ఉత్కర్ష్ అభియాన్ (DA-JGUA) అని పిలిచేది. గిరిజన గ్రామాల అభివృద్ధి కోసం చేపట్టిన అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన పథకం ఇది.

1. ప్రాథమిక సమాచారం (Key Facts):

• ప్రారంభం: 2 అక్టోబర్, 2024 (మహాత్మా గాంధీ జయంతి సందర్భంగా ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ప్రారంభించారు).
• కాలపరిమితి: 5 సంవత్సరాలు.
• లక్ష్యం: గిరిజన మెజారిటీ గ్రామాలలో మౌలిక సదుపాయాల కొరతను తీర్చడం మరియు గిరిజన కుటుంబాల సామాజిక-ఆర్థిక స్థితిగతులను మెరుగుపరచడం.

2. వ్యాప్తి మరియు లబ్ధిదారులు (Coverage):

• గ్రామాలు: దేశవ్యాప్తంగా 63,843 గిరిజన మెజారిటీ గ్రామాలు.
• పరిధి: 30 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని 549 జిల్లాలు మరియు 2,911 బ్లాకులు.
• లబ్ధిదారులు: సుమారు 5 కోట్ల మంది గిరిజన ప్రజలు.

3. బడ్జెట్ కేటాయింపులు (Budgetary Outlay):

• మొత్తం బడ్జెట్: ₹79,156 కోట్లు.
• కేంద్ర వాటా: ₹56,333 కోట్లు.
• రాష్ట్రాల వాటా: ₹22,823 కోట్లు.

4. పథకం యొక్క ప్రత్యేకతలు (Key Features):

• కన్వర్జెన్స్ మోడల్ (Convergence): ఈ పథకం కింద 17 మంత్రిత్వ శాఖలు సమన్వయంతో పనిచేస్తాయి.
• అంశాలు (Interventions): మొత్తం 25 రకాల అభివృద్ధి పనులు చేపడతారు.
• లక్ష్యిత రంగాలు: మౌలిక సదుపాయాలు (రోడ్లు, విద్యుత్), ఆరోగ్యం, విద్య, అంగన్‌వాడీ సౌకర్యాలు మరియు జీవనోపాధి అవకాశాలు.
• శాచురేషన్ అప్రోచ్ (Saturation): గుర్తించిన గ్రామాల్లోని అర్హులైన ప్రతి ఒక్కరికీ మరియు ప్రతి ప్రాంతానికి పథక ఫలాలు అందేలా చూడటం.

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన అంశాలు (Quick Revision Points):

• పూర్వ నామం: ధర్తీ ఆబా జనజాతీయ గ్రామ్ ఉత్కర్ష్ అభియాన్.
• ప్రధాన ఉద్దేశ్యం: గిరిజన గ్రామాల్లో 100% మౌలిక సదుపాయాల కల్పన (Saturation).
• ప్రాముఖ్యత: ఇది గిరిజన ప్రాంతాల అభివృద్ధికి సంబంధించి భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద ‘సమన్వయ ఆధారిత’ (Convergence-based) పథకం.

PAIMANA (పైమానా) వెబ్ పోర్టల్ – ముఖ్యాంశాలు

1. ప్రాథమిక సమాచారం (Basic Info):

• పూర్తి పేరు: Project Assessment Infrastructure Monitoring and Analytics for Nation-Building (PAIMANA).
• మంత్రిత్వ శాఖ: గణాంకాలు మరియు కార్యక్రమ అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (MoPI).
• ప్రారంభం: 25 సెప్టెంబర్, 2025 (గతంలో ఉన్న OCMS-2006 వ్యవస్థ స్థానంలో దీనిని తీసుకువచ్చారు).
• లక్ష్యం: కేంద్ర ప్రభుత్వానికి చెందిన భారీ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల పురోగతిని పర్యవేక్షించడం.

2. పర్యవేక్షణ పరిధి (Monitoring Scope):

• ఖర్చు: రూ. 150 కోట్లు మరియు అంతకంటే ఎక్కువ అంచనా వ్యయం కలిగిన కేంద్ర రంగ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులను ఇది పర్యవేక్షిస్తుంది.
• వ్యాప్తి: డిసెంబర్ 2025 నాటికి, ఇది 17 కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలకు చెందిన 1,392 ప్రాజెక్టుల స్థితిగతులను నమోదు చేస్తోంది.
• మొత్తం వ్యయం: ఈ ప్రాజెక్టుల అసలు వ్యయం సుమారు ₹29.68 లక్షల కోట్లు.

3. సాంకేతిక ప్రత్యేకతలు (Technical Features):

• డేటా ఇంటిగ్రేషన్: ఇది DPIIT యొక్క IPMP (Integrated Project Monitoring Portal) తో అనుసంధానించబడింది. దీనివల్ల వివిధ శాఖలు నివేదించిన డేటా ఆటోమేటిక్‌గా PAIMANA పోర్టల్‌కు చేరుతుంది.
• సూత్రం: “One Data One Entry” (ఒకే డేటా – ఒకే నమోదు) అనే సూత్రంపై ఇది పనిచేస్తుంది. దీనివల్ల మాన్యువల్ ఎంట్రీ భారం తగ్గి డేటా ఖచ్చితత్వం పెరుగుతుంది.
• ఆటోమేషన్: రోడ్డు రవాణా, పెట్రోలియం, బొగ్గు వంటి శాఖలకు చెందిన సుమారు 60% ప్రాజెక్టుల సమాచారం ఆటోమేటిక్‌గా అప్‌డేట్ అవుతోంది.

4. ప్రాముఖ్యత (Significance):

• విశ్లేషణాత్మక నివేదికలు: వెబ్ ద్వారా రూపొందించబడిన ‘ఫ్లాష్ రిపోర్ట్స్’ (Flash Reports) జూలై 2025 నుండి అందుబాటులో ఉన్నాయి.
• సాక్ష్యాధారిత పర్యవేక్షణ: డేటా ఆధారిత విశ్లేషణ ద్వారా ప్రాజెక్టుల జాప్యాన్ని తగ్గించడం మరియు జాతీయ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో పారదర్శకతను పెంచడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.

పరీక్షల కోసం క్విక్ రివిజన్ (Quick Revision Points):

• నోడల్ మంత్రి: రావు ఇందర్జిత్ సింగ్ (కేంద్ర గణాంకాలు మరియు కార్యక్రమ అమలు శాఖ సహాయ మంత్రి – స్వతంత్ర బాధ్యత).
• పాత వ్యవస్థ: OCMS-2006.
• పర్యవేక్షించే ప్రాజెక్టుల కనీస విలువ: ₹150 కోట్లు.
• పోర్టల్ లింక్: https://ipm.mospi.gov.in/ReportPage.

డి–నోటిఫైడ్, నోమాడిక్ మరియు సెమీ–నోమాడిక్ తెగలు (DNTs)

1. రెన్కే కమిషన్ (Renke Commission):

• ఏర్పాటు: మార్చి 2005.
• మంత్రిత్వ శాఖ: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
• ఉద్దేశ్యం: డి-నోటిఫైడ్ (విముక్త జాతులు), నోమాడిక్ (సంచార) మరియు సెమీ-నోమాడిక్ (అర్థ సంచార) తెగల స్థితిగతులను అధ్యయనం చేయడం.
• నివేదిక సమర్పణ: జూలై 2008.

2. సంస్థాగత మార్పులు:

• NCDNT: రెన్కే కమిషన్ సిఫార్సుల మేరకు ప్రభుత్వం “నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ డి-నోటిఫైడ్, నోమాడిక్ అండ్ సెమీ-నోమాడిక్ ట్రైబ్స్”ను ఏర్పాటు చేసింది.
• DWBDNC: ఫిబ్రవరి 2019లో ఈ తెగల సంక్షేమం కోసం ఒక ప్రత్యేక బోర్డు (Development and Welfare Board for De-notified, Nomadic and Semi-Nomadic Communities)ను స్థాపించారు.

3. SEED పథకం (Scheme for Economic Empowerment of DNTs):

• ప్రారంభం: 2022.
• మొత్తం బడ్జెట్: ₹200.00 కోట్లు (2021-22 నుండి 2025-26 వరకు).
• లక్ష్యం: DNT కమ్యూనిటీల ఆర్థిక సాధికారత మరియు సంక్షేమం.
• ముఖ్య అంశాలు:
  • పోటీ పరీక్షలకు ఉచిత కోచింగ్.
  • ఆరోగ్య భీమా (ఆయుష్మాన్ భారత్ ద్వారా).
  • గృహ నిర్మాణం (ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజన కింద మద్దతు).
  • జీవనోపాధి కల్పన.

పరీక్షల కోసం క్విక్ రివిజన్ (Quick Revision):

• DNT (De-notified Tribes) అంటే ఎవరు?: బ్రిటిష్ కాలంలో ‘నేరస్థ తెగల చట్టం’ (Criminal Tribes Act, 1871) కింద నేరస్థులుగా ముద్ర వేయబడి, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత (1952లో) ఆ ముద్ర నుండి విముక్తి పొందిన వారు.
• ఇదాటే కమిషన్ (Idate Commission): రెన్కే కమిషన్ తర్వాత ఈ తెగలపై అధ్యయనం చేసిన మరో ముఖ్యమైన కమిషన్.
• మంత్రి: శ్రీ బి. ఎల్. వర్మ (సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత శాఖ సహాయ మంత్రి).

SMILE పథకం (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise)

1. ప్రాథమిక సమాచారం (Basic Info):

• మంత్రిత్వ శాఖ: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
• లక్ష్యం: అట్టడుగు వర్గాలకు (ముఖ్యంగా ట్రాన్స్‌జెండర్లు మరియు యాచకులు) సమగ్ర పునరావాసం మరియు జీవనోపాధి కల్పించడం.
• నినాదం: “భిక్షా వృత్తి ముక్త్ భారత్” (యాచన రహిత భారతం).

2. ఉప-పథకాలు (Sub-schemes):

A. యాచక వృత్తిలో ఉన్న వ్యక్తుల సమగ్ర పునరావాసం:

• వ్యాప్తి: దేశవ్యాప్తంగా ఎంపిక చేసిన 181 నగరాల్లో ఈ పథకం అమలవుతోంది.
• గణాంకాలు (జనవరి 31, 2026 నాటికి):
  • గుర్తించిన యాచకులు: 30,257 మంది.
  • పునరావాసం పొందిన వారు: 8,129 మంది.
• డిజిటల్ పర్యవేక్షణ: పునరావాస కేంద్రాల వివరాలను SMILE-Beggary National Portal ద్వారా సేకరిస్తారు మరియు పర్యవేక్షిస్తారు.

B. ట్రాన్స్‌జెండర్ల సంక్షేమం (Garima Grehs):

• గరిమా గృహ (Garima Greh): ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆశ్రయం, ఆహారం మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి కల్పించే సురక్షిత గృహాలు.
• ప్రస్తుత స్థితి: 17 రాష్ట్రాలు/UTలలో 23 గరిమా గృహాలు పనిచేస్తున్నాయి (2025-26లో 6 కొత్తవి ప్రారంభమయ్యాయి).
• ప్రత్యేకత: ఈ గృహాలన్నింటినీ జియోట్యాగింగ్ (Geotagging) చేశారు.

3. సంబంధిత కార్యక్రమాలు:

• PM-DAKSH: ఇది నైపుణ్యాభివృద్ధికి సంబంధించిన పథకం. అయితే, 2024-25లో ఈ పథకం కింద యాచక లేదా ట్రాన్స్‌జెండర్ కమ్యూనిటీల నుండి ఎవరూ ధృవీకరించబడలేదు.

పరీక్షల కోసం క్విక్ రివిజన్ (Quick Revision):

• SMILE దేనికి సంబంధించినది?: ట్రాన్స్‌జెండర్లు మరియు యాచకుల పునరావాసం.
• గరిమా గృహ అంటే ఏమిటి?: ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం ఏర్పాటు చేసిన ఆశ్రయ గృహాలు.
• మంత్రి: శ్రీ బి. ఎల్. వర్మ (సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత శాఖ సహాయ మంత్రి).
• పోర్టల్: smile-be.dosje.gov.in

వయోవృద్ధుల సంక్షేమ పథకాలు – ముఖ్యాంశాలు

వయోవృద్ధుల సంక్షేమం కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో పలు పథకాలను అమలు చేస్తోంది.

1. అటల్ వయో అభ్యుదయ యోజన (AVYAY):

ఇది వయోవృద్ధుల కోసం ఉద్దేశించిన ఒక గొడుగు పథకం (Umbrella Scheme). దీని కింద రెండు ప్రధాన విభాగాలు ఉన్నాయి:

• Integrated Programme for Senior Citizens (IPSrC/IPOP):
  • లక్ష్యం: నిరాశ్రయులైన వృద్ధులకు ఆశ్రయం, ఆహారం, వైద్యం అందించే వృద్ధాశ్రమాలను (Old Age Homes) నిర్వహించే NGOలకు ఆర్థిక సహాయం అందించడం.
  • అర్హత: 60 ఏళ్లు పైబడిన వారు.
  • నిధులు: 2024-25లో సుమారు ₹125.42 కోట్లు ఖర్చు చేశారు.
• రాష్ట్రీయ వయోశ్రీ యోజన (Rashtriya Vayoshri Yojana – RVY):
  • లక్ష్యం: వయోసంబంధిత వైకల్యాలతో బాధపడుతున్న వృద్ధులకు సహాయక పరికరాలను (ఉదా: వినికిడి యంత్రాలు, చేతికర్రలు, వీల్‌చైర్లు) పంపిణీ చేయడం.
  • అర్హత: దారిద్ర్య రేఖకు దిగువన (BPL) ఉన్న వృద్ధులు.
  • వ్యాప్తి: 2024-25లో లబ్ధిదారుల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగి 1,54,174కి చేరింది.

2. ఇందిరా గాంధీ జాతీయ వృద్ధాప్య పింఛను పథకం (IGNOAPS):

ఇది జాతీయ సామాజిక సహాయ కార్యక్రమం (NSAP) కింద గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా అమలు చేయబడుతుంది.

• పింఛను వివరాలు:
  • 60 – 79 ఏళ్ల వారికి: ₹200 ప్రతి నెలా.
  • 80 ఏళ్లు పైబడిన వారికి: ₹500 ప్రతి నెలా.
• అర్హత: BPL ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.
• లబ్ధిదారులు: దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 2.21 కోట్ల మంది.
• గమనిక: కేంద్రం ఇచ్చే మొత్తానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అదనంగా కొంత మొత్తాన్ని (Top-up) కలిపి అందిస్తాయి.

3. నేషనల్ ప్రోగ్రామ్ ఫర్ హెల్త్ కేర్ ఆఫ్ ది ఎల్డర్లీ (NPHCE):

ఇది కేంద్ర ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో నడుస్తుంది.

• సేవలు: జిల్లా ఆసుపత్రులు మరియు కమ్యూనిటీ హెల్త్ సెంటర్లలో (CHC) వృద్ధులకు ప్రత్యేక ఆరోగ్య సేవలు అందించడం.
• వ్యాప్తి: 2020-21లో 595 జిల్లాలు ఉండగా, 2024-25 నాటికి 722 జిల్లాలకు విస్తరించింది.

ముఖ్యమైన గణాంకాలు (పోటీ పరీక్షల కోసం):

• అత్యధిక లబ్ధిదారులు (IPSrC – 2024-25): తమిళనాడు (33,715), ఆంధ్రప్రదేశ్ (23,200), అస్సాం (20,865).
• పింఛను పరిమితి (IGNOAPS): ఉత్తరప్రదేశ్ (47.22 లక్షలు) మరియు బీహార్ (31.57 లక్షలు) అత్యధిక సీలింగ్ కలిగి ఉన్నాయి.
• తెలుగు రాష్ట్రాల స్థితి (2024-25):
  • ఆంధ్రప్రదేశ్: IPSrC కింద 23,200 మంది లబ్ధిదారులు.
  • తెలంగాణ: IPSrC కింద 10,875 మంది లబ్ధిదారులు.

క్విక్ రివిజన్ పాయింట్స్:

1. AVYAY: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
2. IGNOAPS: గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (NSAP కింద).
3. NPHCE: ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ.
4. RVY: కేవలం BPL వృద్ధులకు సహాయక పరికరాలు అందించే పథకం.