వ్యవహారికసత్తావాదం (Pragmatism): విద్యా దృక్పథం – సమగ్ర విశ్లేషణ

విద్యా తత్వశాస్త్రాలలో అత్యంత ఆధునికమైనది మరియు ఆచరణాత్మకమైనది వ్యవహారికసత్తావాదం. దీనిని ఆంగ్లంలో Pragmatism అంటారు. గ్రీకు పదం ‘Pragma’ (అంటే పని లేదా ఆచరణ) నుండి ఇది ఉద్భవించింది. “పని చేస్తూ నేర్చుకోవడం” (Learning by Doing) అనేది ఈ వాదం యొక్క మూల సూత్రం.

వ్యవహారికసత్తావాదం – ముఖ్య ఉద్దేశ్యం

ఆదర్శవాదం లాగా ఇది శాశ్వత విలువలను నమ్మదు. ప్రకృతివాదం లాగా కేవలం ప్రకృతికే పరిమితం కాదు. ఇది “ప్రస్తుత జీవితం“ మరియు “సామాజిక అవసరాల“ పై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీని ప్రకారం సత్యం అనేది ముందే నిర్ణయించబడదు; అది నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది.

1. ప్రధాన ప్రతిపాదకులు

• చార్లెస్ పీర్స్: ఈ వాదానికి పునాది వేసిన వారు.
• విలియం జేమ్స్: “ఏ ఆలోచనైతే ఆచరణలో ఫలితాన్నిస్తుందో అదే సత్యం” అని ప్రకటించారు.
• జాన్ డ్యూయీ: ఆధునిక వ్యవహారికసత్తావాద పితామహుడు. ఈయన విద్యా వ్యవస్థలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చారు.

2. విద్యా లక్ష్యాలు (Educational Objectives)

వ్యవహారికసత్తావాదం ప్రకారం విద్య యొక్క ప్రధాన లక్ష్యాలు:

• సామాజిక సామర్థ్యం (Social Efficiency): విద్యార్థి సమాజంలో ఒక బాధ్యతాయుతమైన వ్యక్తిగా ఎదగాలి.
• నూతన విలువల సృష్టి: పాత విలువలను అనుసరించడం కంటే, అనుభవం ద్వారా కొత్త విలువలను సృష్టించుకోవాలి.
• ప్రజాస్వామ్య విలువలు: పాఠశాల ఒక “లఘు సమాజం” (Miniature Society) లాగా ఉండి, పిల్లల్లో సహకారం, సహనం పెంపొందించాలి.

3. పాఠ్యప్రణాళిక – ప్రయోజన సూత్రం

వ్యవహారికసత్తావాదులు పాఠ్యప్రణాళికలో ‘ప్రయోజన సూత్రం‘ (Principle of Utility) కు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. అంటే, విద్యార్థికి నిజ జీవితంలో ఉపయోగపడే అంశాలే సిలబస్‌లో ఉండాలి.

• ముఖ్య సబ్జెక్టులు: సైన్స్, గణితం, వృత్తి విద్య (Vocational Education), సామాజిక శాస్త్రాలు.
• ఏకత్వ సూత్రం: జ్ఞానాన్ని ముక్కలుగా కాకుండా సమగ్రంగా (Integration) బోధించాలి.

4. బోధనా పద్ధతులు (Methods of Teaching)

ఈ వాదం పుస్తక జ్ఞానాన్ని, ఉపన్యాస పద్ధతిని తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తుంది.

• ప్రాజెక్ట్ పద్ధతి (Project Method): కిల్‌పాట్రిక్ ప్రవేశపెట్టిన ఈ పద్ధతి వ్యవహారికసత్తావాదానికి నిలువుటద్దం.
• సమస్య పరిష్కార పద్ధతి: విద్యార్థి స్వయంగా సమస్యలను ఎదుర్కొని పరిష్కరించాలి.
• కృత్యాధార బోధన (Learning by Doing): అనుభవం ద్వారా వచ్చే జ్ఞానమే అసలైన జ్ఞానం.

5. క్రమశిక్షణ మరియు ఉపాధ్యాయుని పాత్ర

• సామాజిక క్రమశిక్షణ: ఇక్కడ కఠిన శిక్షలు ఉండవు. సామూహిక కృత్యాలలో పాల్గొనడం ద్వారా విద్యార్థులు స్వయం క్రమశిక్షణను అలవర్చుకుంటారు.
• ఉపాధ్యాయుడు: కేవలం ఒక మార్గదర్శి (Guide), సలహాదారు (Advisor) మరియు స్నేహితుడిగా మాత్రమే ఉంటాడు.

6. RCI మరియు ప్రత్యేక విద్యలో ప్రాముఖ్యత

RCI సిలబస్ ప్రకారం, వైకల్యం ఉన్న పిల్లలకు (CWSN) వ్యవహారికసత్తావాదం ఎంతో కీలకం.

• ఫంక్షనల్ స్కిల్స్: వారికి దైనందిన జీవితంలో అవసరమయ్యే ఆచరణాత్మక నైపుణ్యాలు నేర్పడం.
• పునరావాసం: వారు ఆర్థికంగా స్వతంత్రంగా ఎదగడానికి వృత్తి విద్యను అందించడం.
• సామాజిక విలీనం: ప్రత్యేక అవసరాలు గల పిల్లలను సమాజంలో గౌరవంగా బ్రతికేలా సిద్ధం చేయడం.

ముగింపు (Exam Point of View)

పరీక్షల పరంగా చూస్తే, జాన్ డ్యూయీ రాసిన “Experience and Education”, కిల్‌పాట్రిక్ ప్రాజెక్ట్ పద్ధతి, మరియు “School is a miniature society” వంటి అంశాలపై ప్రశ్నలు తరచుగా అడుగుతుంటారు. వ్యవహారికసత్తావాదం అనేది విద్యార్థిని ఒక “క్రియాశీలక అన్వేషకుడు” (Active Explorer) గా చూస్తుంది.